اهمیت اخلاق، مسئولیت پذیری و شهروندی در آموزش و پرورش

نظام آموزش و پرورش، فراتر از کارویژه انتقال دانش، نقشی بنیادین در جامعه پذیری، رشد اخلاقی و تربیت شهروندانی متعهد، مسئول و مشارکت جو ایفا می کند. در عصر کنونی که جوامع با دگرگونی های گسترده فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی مواجه اند، بازاندیشی در کارکردهای تربیتی مدرسه و بازتعریف جایگاه اخلاق، مسئولیت پذیری و شهروندی در برنامه های درسی، از ضرورت های انکارناپذیر نظام های تعلیم و تربیت به شمار می رود. پژوهش حاضر با هدف تبیین اهمیت و جایگاه این سه مفهوم محوری در آموزش و پرورش و بررسی ابعاد، کارکردها و راهکارهای نهادینه سازی آن ها در محیط های آموزشی، به نگارش درآمده است. این مقاله با به کارگیری روش مرور اسنادی و تحلیل محتوای کیفی، مجموعه ای از پژوهش های معتبر داخلی را در بازه زمانی ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵ مورد واکاوی قرار داده است. یافته ها نشان می دهد که مدرسه به عنوان نخستین نهاد رسمی جامعه پذیری، با بهره گیری از ظرفیت های متعدد از جمله برنامه های درسی رسمی و پنهان، فضای اجتماعی مدرسه، نقش آفرینی معلمان به عنوان الگوهای رفتاری، و تعامل با خانواده ها، نقشی کانونی در پرورش مسئولیت پذیری اجتماعی، نهادینه سازی ارزش های اخلاقی و تربیت شهروندانی آگاه، مشارکت جو و قانون مدار ایفا می کند (کرمی و همکاران، ۱۴۰۰؛ قاسمی و احمدی، ۱۳۹۹). همچنین، اخلاق حرفه ای و مسئولیت پذیری معلمان و مدیران آموزشی، به عنوان پیش نیازهای اساسی برای ایجاد فرهنگ مدرسه ای سالم و اثربخش، نقش تعیین کننده ای در تحقق اهداف تربیتی نظام آموزش و پرورش دارند (رحیمی نژاد و همکاران، ۱۳۹۸؛ جعفری و زارع، ۱۴۰۱). نتایج پژوهش نشان می دهد که آموزش اخلاق و مسئولیت پذیری زمانی اثربخش خواهد بود که به صورت تلفیقی با سایر دروس و از طریق روش های فعال نظیر مشارکت در فعالیت های جمعی، ایفای نقش، گفت وگوهای تربیتی و الگوسازی رفتاری انجام شود و در این مسیر، همکاری مستمر میان مدرسه، خانواده و جامعه، نقشی حیاتی ایفا می کند (نادری و همکاران، ۱۳۹۷؛ شریفی و موسوی، ۱۴۰۰). این مقاله با ارائه سنتزی منسجم از پژوهش های موجود، چارچوبی مفهومی برای فهم ارتباط متقابل اخلاق، مسئولیت پذیری و شهروندی در نظام آموزشی ترسیم می کند و دلالت های نظری و کاربردی آن را برای پژوهشگران، سیاست گذاران و دست اندرکاران تعلیم و تربیت مورد بحث قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

اخلاق ، مسئولیت پذیری اجتماعی ، تربیت شهروندی ، آموزش و پرورش ، مدرسه ، معلم