بررسی راهکارهای موثر برای پرورش خلاقیت دانش آموزان و نقش معلم در ایجاد محیطی پویا و انگیزه بخش در فرایند یادگیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی راهکارهای موثر برای پرورش خلاقیت دانش آموزان و نقش معلم در ایجاد محیطی پویا و انگیزه بخش در فرایند یادگیری در مدارس متوسطه شهر تهران، در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ انجام شد. این مطالعه با رویکرد آمیخته و طرح اکتشافی متوالی، در بخش کیفی با مصاحبه های عمیق با ۲۰ معلم خلاق، ۲۵ دانش آموز و ۱۲ متخصص روانشناسی تربیتی، پنج دسته راهکار اصلی را شناسایی کرد: (۱) ایجاد محیط یادگیری باز و حمایت گر، (۲) تشویق به تفکر واگرا و ایده پردازی، (۳) استفاده از روش های تدریس فعال و مشارکتی، (۴) ارائه فرصت های انتخاب و خودمختاری، و (۵) ارزشیابی خلاق و فرآیند-محور. همچنین، نقش معلم در هفت محور الگوسازی، تسهیل گری، ایجاد چالش و کنجکاوی، ارتباط عاطفی مثبت، انعطاف پذیری، ارائه بازخورد سازنده و باور به توانایی های دانش آموزان شناسایی شد. در بخش کمی، ۴۳۰ دانش آموز از ۲۲ مدرسه، پرسشنامه های راهکارهای پرورش خلاقیت (با پایایی ۹۲/۰)، خلاقیت در یادگیری (با پایایی ۸۹/۰)، انگیزش تحصیلی (با پایایی ۸۹/۰) و کیفیت فرایند یادگیری (با پایایی ۸۸/۰) را تکمیل کردند و آزمون خلاقیت تورنس نیز برای سنجش عینی خلاقیت اجرا شد. یافته ها نشان داد که بین راهکارهای پرورش خلاقیت و تمامی مولفه های آن با خلاقیت، انگیزش و کیفیت یادگیری، همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد و قوی ترین رابطه مربوط به محیط یادگیری باز و حمایت گر با خلاقیت (۶۳/۰=r) و انگیزش درونی (۵۹/۰=r) بود. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که راهکارهای پرورش خلاقیت در مجموع ۵۴ درصد از واریانس خلاقیت، ۴۹ درصد از انگیزش و ۵۱ درصد از کیفیت یادگیری را تبیین می کنند و محیط یادگیری باز و حمایت گر با ضریب بتای ۳۷/۰ برای خلاقیت، بیشترین سهم را داشت. تحلیل مسیر نیز نقش واسطه ای معنادار انگیزش و کیفیت یادگیری را در رابطه بین راهکارها و خلاقیت تایید کرد. در مجموع، پژوهش بر این نکته تاکید دارد که پرورش خلاقیت نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است و بر ضرورت آموزش مهارت های پرورش خلاقیت در نظام های تربیت معلم و ترویج فرهنگ نوآوری در مدارس پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

خلاقیت ، محیط یادگیری پویا ، نقش معلم ، انگیزش ، راهکارهای آموزشی