طراحی الگوی برنامه درسی انعطاف پذیر با رویکرد مشاوره محور برای دانش آموزان در معرض خطر

پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی برنامه درسی انعطاف پذیر با رویکرد مشاوره محور برای دانش آموزان در معرض خطر انجام شده است. دانش آموزان در معرض خطر به گروهی از فراگیران اطلاق می شود که به دلیل مجموعه ای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و آموزشی، احتمال بیشتری برای افت تحصیلی، مردودی، ترک تحصیل، مشکلات رفتاری و آسیب های اجتماعی دارند. این دانش آموزان شامل کودکان با مشکلات یادگیری، اختلالات رفتاری-هیجانی، دانش آموزان با پیشینه خانوادگی نابسامان (طلاق، اعتیاد والدین، خشونت خانگی)، کودکان کار، دانش آموزان با فقر اقتصادی، قربانیان قلدری و دانش آموزان با ضعف انگیزشی هستند. نظام های آموزشی سنتی با برنامه های درسی صلب، یکسان و «یک سایز برای همه»، نه تنها پاسخگوی نیازهای متنوع این دانش آموزان نیستند، بلکه با تحمیل شکست های مکرر، برچسب زنی منفی و طرد اجتماعی، خود به عاملی برای تشدید آسیب پذیری آن ها تبدیل می شوند. «برنامه درسی انعطاف پذیر با رویکرد مشاوره محور» الگویی است که با تلفیق اصول برنامه ریزی درسی انعطاف پذیر (شخصی سازی، تنوع در روش ها و ارزشیابی، انطباق با نیازهای فردی) و اصول مشاوره مدرسه ای (ایجاد رابطه حمایتی، توجه به ابعاد روانی-اجتماعی، توانمندسازی و تاب آوری)، می تواند به عنوان یک راهبرد جامع برای پیشگیری از افت و ترک تحصیل و ارتقای بهزیستی این دانش آموزان عمل کند. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش نظریه پردازی داده بنیاد (گراندد تئوری) نسخه نظام مند اشتراوس و کوربین اجرا گردید. مشارکت کنندگان شامل ۲۸ نفر بودند: ۱۲ مشاور مدرسه باتجربه (با سابقه ۸ تا ۲۵ سال کار با دانش آموزان در معرض خطر)، ۸ معلم، ۴ مدیر مدرسه، ۲ کارشناس برنامه ریزی درسی از اداره کل آموزش و پرورش و ۲ استاد دانشگاه در حوزه برنامه ریزی درسی و مشاوره. همچنین با ۱۰ دانش آموز در معرض خطر (با رضایت والدین) مصاحبه های نیمه ساختاریافته انجام شد. مشارکت کنندگان با روش نمونه گیری هدفمند و نظری انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق (۶۰ تا ۱۲۰ دقیقه)، مشاهده مشارکتی در ۶ مدرسه و تحلیل اسناد (پرونده های تحصیلی و مشاوره ای دانش آموزان در معرض خطر، برنامه های درسی موجود، آیین نامه ها و دستورالعمل های مشاوره) گردآوری شد. تحلیل داده ها با روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و گزینشی) انجام گردید. یافته های پژوهش به شناسایی ۲۸۶ کد اولیه، ۵۴ مفهوم، ۱۸ مقوله فرعی و ۵ مقوله اصلی منجر گردید. مقوله های اصلی شامل «شرایط علی» (صلبیت برنامه درسی، شکاف میان نیازها و محتوا، فقدان انعطاف در ارزشیابی، ضعف نظام حمایتی)، «پدیده محوری» (برنامه درسی انعطاف پذیر مشاوره محور)، «شرایط زمینه ای» (فرهنگ مدرسه، سیاست های کلان آموزشی، منابع و امکانات، صلاحیت حرفه ای کنشگران)، «شرایط مداخله گر» (مقاومت در برابر تغییر، حجم کاری معلمان، نگرش های سنتی، کمبود مشاور)، «راهبردها» (شخصی سازی برنامه درسی، تلفیق مشاوره در برنامه درسی، آموزش مهارت های زندگی، ایجاد نظام پایش و پیگیری، مشارکت خانواده و جامعه) و «پیامدها» (کاهش افت و ترک تحصیل، افزایش انگیزه و خودکارآمدی، بهبود سلامت روانی-اجتماعی، افزایش تاب آوری) بود. بر اساس یافته ها، الگوی نهایی در قالب یک مدل مفهومی با سه لایه «اصول بنیادین»، «مولفه های برنامه درسی» و «فرایند اجرا» طراحی شد. این الگو شامل شش مولفه اصلی «تشخیص و شناسایی»، «شخصی سازی اهداف و محتوا»، «تنوع در راهبردهای تدریس»، «ارزشیابی انعطاف پذیر و توانمندساز»، «حمایت مشاوره ای مداوم» و «مشارکت خانواده و جامعه» است. اعتباریابی الگو با روش دلفی و با مشارکت ۱۵ متخصص انجام و الگوی نهایی تایید شد. این پژوهش پیشنهاد می کند که نظام آموزشی ایران با اتخاذ رویکرد انعطاف پذیر و مشاوره محور در برنامه درسی، می تواند ضمن کاهش نرخ افت و ترک تحصیل، به تحقق عدالت آموزشی و تربیت نسلی تاب آور و توانمند کمک کند.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی انعطاف پذیر ، مشاوره محور ، دانش آموزان در معرض خطر ، افت تحصیلی ، ترک تحصیل ، تاب آوری ، عدالت آموزشی ، نظریه داده بنیاد