سنجش افول کیفیت فضایی و تاب آوری کالبدی در بافت های تاریخی کلانشهرهای در حال رشد: مطالعه موردی بافت مرکزی تبریز

پژوهش حاضر با هدف سنجش افول کیفیت فضایی و تاب آوری کالبدی در بافت مرکزی کلانشهر تبریز با تاکید بر رابطه میان این دو پدیده و شناسایی عوامل موثر بر آن ها انجام گرفته است. روش پژوهش از نوع آمیخته با رویکرد اکتشافی متوالی است که در بخش کیفی با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۴ نفر از ساکنان، کارشناسان و مدیران شهری، مولفه های کیفیت فضایی و تاب آوری کالبدی شناسایی و با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) وزن دهی شد. در بخش کمی، داده ها از ۴۲۰ نفر از ساکنان ۷ محله بافت مرکزی با پرسشنامه و برداشت میدانی گردآوری و با استفاده از مدل های VIKOR و TOPSIS و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تحلیل گردید. یافته ها نشان می دهد که کیفیت فضایی و تاب آوری کالبدی در محلات بافت مرکزی به شدت نابرابر توزیع شده است؛ محلات مرکزی (مقصودیه با ۰.۶۷۲ و ششگلان با ۰.۶۳۴) در وضعیت نسبتا مطلوب و محلات حاشیه ای (گجیل با ۰.۲۱۸ و سرخاب با ۰.۳۴۱) در وضعیت بسیار نامطلوب قرار دارند. ضریب همبستگی ۰.۸۹ میان کیفیت فضایی و تاب آوری کالبدی نشان دهنده رابطه مستقیم و قوی است. مهم ترین عوامل موثر بر افول کیفیت فضایی و کاهش تاب آوری کالبدی به ترتیب اولویت عبارت اند از: عوامل کالبدی-سازه ای (وزن ۰.۳۱۲)، مدیریتی-نهادی (وزن ۰.۲۵۸) و عملکردی-کاربردی (وزن ۰.۱۹۶). شاخص های نوع سازه (ضریب بتای ۰.۴۲۳)، قدمت ابنیه (۰.۳۸۷) و کیفیت ابنیه (۰.۳۴۵) بیشترین تاثیر را در کاهش تاب آوری کالبدی دارند. نتایج پژوهش بر ضرورت بازآفرینی پایدار بافت مرکزی با رویکردی یکپارچه شامل مقاوم سازی کالبدی، اصلاح ساختارهای نهادی-مدیریتی و تقویت سرمایه های اجتماعی تاکید دارد.