شهر ۱۵ دقیقه ای در جنوب جهانی: دسترسی فضایی، عدالت اجتماعی و محدودیت های الگوهای وارداتی برنامه ریزی شهری

الگوی شهر ۱۵ دقیقه ای به عنوان یکی از رویکردهای نوین برنامه ریزی شهری، بر دسترسی شهروندان به خدمات و امکانات اساسی در فاصله زمانی ۱۵ دقیقه پیاده روی یا دوچرخه سواری تاکید دارد. با وجود استقبال گسترده از این الگو در شهرهای شمال جهانی، پژوهش حاضر با رویکردی انتقادی به واکاوی امکان پذیری و محدودیت های پیاده سازی آن در جنوب جهانی، با مطالعه موردی کلانشهر تبریز، پرداخته است. روش پژوهش از نوع آمیخته با رویکرد غالب کیفی و بهره گیری از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۲ نفر از مدیران و کارشناسان ارشد شهرداری تبریز است که تا مرحله اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون و طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که دسترسی فضایی به خدمات شهری در محلات مختلف تبریز به شدت نابرابر است و رابطه مستقیم و معناداری میان سطح اقتصادی اجتماعی محلات و میزان برخورداری از خدمات وجود دارد. موانع اصلی پیاده سازی الگو در چهار دسته کالبدی زیرساختی، نهادی حقوقی، اقتصادی و فرهنگی اجتماعی شناسایی شدند. همچنین، بافت های قدیم شهر به دلیل تراکم، تنوع عملکردی و انسجام اجتماعی، ظرفیت بیشتری برای تحقق این الگو نسبت به بافت های جدید دارند. نتایج پژوهش نشان می دهد که اجرای مستقیم و بی واسطه الگوی شهر ۱۵ دقیقه ای در جنوب جهانی بدون توجه به زمینه های محلی و بازتعریف بومی شده آن، نه تنها به تحقق عدالت فضایی کمک نمی کند، بلکه ممکن است نابرابری های موجود را بازتولید نماید. بومی سازی این الگو نیازمند اصلاحات نهادی، سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل ونقل فعال، فرهنگ سازی و اتخاذ سیاست های توزیعی برای کاهش نابرابری اقتصادی است.