طراحی چارچوب حاکمیت داده های دانش آموزی در مدرسه با تاکید بر رضایت آگاهانه، حریم خصوصی و عدالت الگوریتمی

گسترش استفاده از سامانه های هوشمند، پلتفرم های یادگیری دیجیتال و ابزارهای تحلیل داده در مدارس، حجم و تنوع داده های دانش آموزی را به طور چشمگیری افزایش داده است. این داده ها می توانند از اطلاعات هویتی و آموزشی تا سوابق عملکرد، الگوهای رفتاری، تعاملات یادگیری و داده های حاصل از سامانه های هوش مصنوعی را دربرگیرند. در چنین شرایطی، نبود یک چارچوب منسجم برای حاکمیت داده های دانش آموزی می تواند زمینه ساز نقض حریم خصوصی، استفاده ثانویه و غیرشفاف از اطلاعات، تصمیم گیری های تبعیض آمیز و کاهش اعتماد دانش آموزان و خانواده ها به مدرسه شود. پژوهش حاضر با هدف طراحی چارچوبی مفهومی برای حاکمیت مسئولانه داده های دانش آموزی در مدرسه، با تاکید بر سه مولفه اساسی رضایت آگاهانه، حریم خصوصی و عدالت الگوریتمی انجام شده است. رویکرد پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل مفهومی و مرور نظام مند ادبیات مرتبط با حاکمیت داده، اخلاق داده، حفاظت از اطلاعات دانش آموزان و کاربرد هوش مصنوعی در آموزش است. بر اساس تحلیل انجام شده، چارچوب پیشنهادی در پنج لایه اصلی شامل اصول اخلاقی و حقوقی، سازوکارهای رضایت و مشارکت ذی نفعان، حفاظت و امنیت داده، شفافیت و پاسخ گویی الگوریتمی و سازوکارهای نظارت و اصلاح شکل گرفت. یافته های تحلیلی نشان می دهد که رضایت آگاهانه نباید صرفا به دریافت یک تایید اولیه از والدین یا دانش آموز محدود شود، بلکه باید فرایندی مستمر، قابل فهم و متناسب با سن و توانایی شناختی دانش آموز باشد. همچنین، حفاظت از حریم خصوصی مستلزم حداقل سازی داده، تعیین هدف مشخص برای جمع آوری، محدودسازی دسترسی، نگهداری ایمن و حذف داده های غیرضروری است. در بعد عدالت الگوریتمی نیز لازم است سامانه های هوشمند از نظر سوگیری، تفاوت در پیامدها برای گروه های مختلف دانش آموزی، قابلیت توضیح تصمیم ها و امکان اعتراض و بازبینی انسانی مورد ارزیابی مستمر قرار گیرند. چارچوب پیشنهادی بر این اصل استوار است که داده دانش آموزی صرفا یک منبع فناورانه برای بهبود عملکرد مدرسه نیست، بلکه بخشی از حقوق، هویت و تجربه آموزشی دانش آموز محسوب می شود. بنابراین، حاکمیت داده باید از یک رویکرد صرفا فنی به رویکردی حقوق محور، اخلاق مدار، شفاف، مشارکتی و دانش آموزمحور تغییر یابد. نتیجه پژوهش نشان می دهد که استقرار چنین چارچوبی می تواند ضمن کاهش خطرهای ناشی از سوءاستفاده از داده و تصمیم گیری الگوریتمی، اعتماد خانواده ها و دانش آموزان را افزایش داده و زمینه استفاده مسئولانه تر از هوش مصنوعی و تحلیل داده در مدرسه را فراهم سازد. ازاین رو، ایجاد سیاست روشن برای چرخه عمر داده، آموزش سواد داده ای کارکنان، مشارکت خانواده ها، ارزیابی منظم عدالت الگوریتمی و پیش بینی سازوکار اعتراض و نظارت انسانی، از الزامات اساسی حاکمیت داده های دانش آموزی در مدارس هوشمند به شمار می رود.