الگوی ارتقای عاملیت حرفه ای معلمان از مواجهه با فناوری های هوشمند آموزشی

گسترش فناوری های هوشمند آموزشی، از سامانه های یادگیری تطبیقی و تحلیل داده های آموزشی تا هوش مصنوعی مولد و ابزارهای پشتیبان تصمیم گیری، ماهیت حرفه معلمی را با تغییرات بنیادین مواجه ساخته است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی صرفا میزان دسترسی معلمان به فناوری یا توانایی آنان در استفاده فنی از ابزارهای دیجیتال نیست، بلکه چگونگی حفظ و تقویت عاملیت حرفه ای معلمان در مواجهه آگاهانه، انتقادی و خلاقانه با فناوری های هوشمند است. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی ارتقای عاملیت حرفه ای معلمان از مواجهه با فناوری های هوشمند آموزشی انجام شده است. رویکرد پژوهش، کاربردی و با ماهیت اکتشافی تبیینی در نظر گرفته شده و تلاش شده است با تمرکز بر ابعاد فردی، حرفه ای، سازمانی، فناورانه و زمینه ای، مولفه های موثر بر شکل گیری عاملیت حرفه ای معلمان شناسایی و در قالب الگویی منسجم سازمان دهی شوند. بر اساس چارچوب مفهومی پژوهش، عاملیت حرفه ای در مواجهه با فناوری های هوشمند پدیده ای چندبعدی است که از تعامل میان خودکارآمدی فناورانه، سواد هوش مصنوعی، خودتنظیمی حرفه ای، تفکر انتقادی، استقلال در تصمیم گیری آموزشی، یادگیری حرفه ای مستمر، همکاری و مشارکت حرفه ای، اخلاق حرفه ای و حمایت سازمانی شکل می گیرد. در این میان، توانایی معلم برای ارزیابی اعتبار خروجی های هوش مصنوعی، تشخیص فرصت ها و محدودیت های فناوری، انتخاب ابزار متناسب با اهداف یادگیری و بازطراحی راهبردهای تدریس، از عناصر اساسی عاملیت حرفه ای محسوب می شود.یافته های تبیینی پژوهش نشان می دهد که مواجهه با فناوری های هوشمند زمانی به ارتقای عاملیت حرفه ای منجر می شود که معلم از جایگاه مصرف کننده منفعل فناوری خارج شده و به طراح، ارزیاب، تصمیم گیرنده و کنشگر حرفه ای تبدیل شود. در این الگو، متغیرهای فردی شامل نگرش فناورانه، انگیزش حرفه ای، خودکارآمدی و آمادگی برای یادگیری؛ متغیرهای حرفه ای شامل شایستگی دیجیتال، دانش تخصصی تربیتی، توانایی طراحی آموزشی و سواد هوش مصنوعی؛ متغیرهای سازمانی شامل فرهنگ نوآوری، حمایت مدیران، فرصت های یادگیری حرفه ای و دسترسی عادلانه به زیرساخت؛ و متغیرهای زمینه ای شامل سیاست های آموزشی، الزامات اخلاقی، حریم خصوصی و شرایط اجتماعی فرهنگی، زمینه ساز ارتقای عاملیت معلمان شناخته می شوند. همچنین، تفکر انتقادی فناورانه و استقلال حرفه ای به عنوان سازوکارهای مهمی میان مواجهه با فناوری هوشمند و کنشگری حرفه ای معلمان عمل می کنند.بر مبنای الگوی پیشنهادی، ارتقای عاملیت حرفه ای نیازمند برنامه ای چندسطحی است که از آموزش مهارت های فنی فراتر رفته و به توسعه توانایی تحلیل، قضاوت حرفه ای، اخلاق فناوری، همکاری تخصصی و نوآوری آموزشی منجر شود. بنابراین، سیاست گذاران و مدیران آموزشی باید به جای رویکرد «فناوری محور»، رویکرد «معلم محور و عاملیت محور» را در توسعه فناوری های هوشمند آموزشی دنبال کنند. این الگو می تواند مبنایی برای طراحی برنامه های توانمندسازی معلمان، بازنگری دوره های ضمن خدمت، توسعه شایستگی های حرفه ای دیجیتال و تدوین سیاست های استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در مدارس قرار گیرد. در نهایت، فناوری هوشمند زمانی می تواند به بهبود کیفیت تدریس و یادگیری منجر شود که در خدمت قضاوت حرفه ای معلم قرار گیرد و نه جایگزین آن؛ ازاین رو، تقویت عاملیت حرفه ای معلمان یکی از پیش شرط های اساسی تحقق آموزش هوشمند، پایدار، اخلاق مدار و انسان محور به شمار می رود.