مقایسه ی نحوه مواجهه حکام بنی امیه و بنی عباس با فدک

مسئله فدک یکی از برجسته ترین موضوعات تاریخی و اعتقادی در سده های نخستین اسلامی است که همواره به عنوان نمادی از چگونگی تعامل قدرت سیاسی با امور دینی، حقوقی و اجتماعی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی، به مقایسه نحوه مواجهه حکام بنی امیه و بنی عباس با فدک پرداخته و تلاش می کند نقش انگیزه های سیاسی، رقابت های مشروعیت ساز، و بازنمایی های ایدئولوژیک را در تعیین سیاست این دو حکومت نسبت به فدک تبیین کند. یافته ها نشان می دهد که سیاست بنی امیه در قبال فدک غالبا بر مبنای تثبیت اقتدار و حذف نمادهای مرتبط با جایگاه اجتماعی و معنوی اهل بیت(ع) شکل گرفت و در نتیجه، بازپس گیری فدک با هدف تضعیف مشروعیت رقیب صورت می گرفت. در مقابل، خلفای بنی عباس با وجود ادعای نزدیکی به اهل بیت و بهره گیری از گفتمان علوی برای کسب مشروعیت، سیاستی متغیر و ابزاری در پیش گرفتند؛ به گونه ای که بازگرداندن یا ضبط مجدد فدک بیش از آن که اقدامی اعتقادی باشد، ابزار مدیریت افکار عمومی و کنترل پایگاه های مخالف محسوب می شد. تحلیل تطبیقی نشان می دهد که هر دو حکومت، هرچند به شیوه ای متفاوت، فدک را نه به عنوان یک ملک، بلکه به عنوان یک سرمایه نمادین سیاسی تعریف کرده اند که کارکرد آن در تقویت قدرت، بیش از هر نوع کارکرد اقتصادی یا حقوقی بوده است. این نتیجه اهمیت بازخوانی فدک را به عنوان پدیده ای چندوجهی که در تقاطع سیاست، تاریخ و هویت مذهبی قرار دارد آشکار می سازد و زمینه را برای مطالعات عمیق تر درباره سازوکارهای مشروعیت سازی در حکومت های نخستین اسلامی فراهم می کند.