بررسی اثر شایستگی های حرفه ای معلمان بر کیفیت تدریس با نقش میانجی خودکارآمدی تدریس

کیفیت تدریس به عنوان یکی از مهم ترین شاخص های اثربخشی نظام آموزشی، بیش از هر عامل دیگری تحت تاثیر ویژگی ها، توانمندی ها و باورهای حرفه ای معلمان قرار دارد. در سال های اخیر، توجه به شایستگی های حرفه ای معلمان به عنوان مجموعه ای از دانش ها، مهارت ها، نگرش ها و قابلیت های تخصصی، تربیتی، ارتباطی و اخلاقی، جایگاه ویژه ای در مطالعات مدیریت آموزشی و برنامه ریزی درسی یافته است. با این حال، تاثیر این شایستگی ها بر کیفیت تدریس همواره به صورت مستقیم رخ نمی دهد، بلکه می تواند از طریق سازوکارهای روان شناختی و انگیزشی مانند خودکارآمدی تدریس تقویت یا تضعیف شود. خودکارآمدی تدریس به باور معلم نسبت به توانایی خود در طراحی، اجرا، مدیریت و ارزشیابی فرایند یاددهی یادگیری اشاره دارد و می تواند نقش تعیین کننده ای در تبدیل شایستگی های حرفه ای به عملکرد آموزشی موثر ایفا کند.هدف پژوهش حاضر، مدل یابی اثر شایستگی های حرفه ای معلمان بر کیفیت تدریس با نقش میانجی خودکارآمدی تدریس است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها، توصیفی همبستگی از نوع مدل یابی معادلات ساختاری محسوب می شود. جامعه آماری پژوهش را معلمان شاغل در مدارس تشکیل می دهند که با استفاده از روش نمونه گیری مناسب، گروهی از آنان به عنوان نمونه انتخاب می شوند. برای گردآوری داده ها از پرسشنامه های استاندارد یا محقق ساخته متناسب با سه متغیر اصلی پژوهش، یعنی شایستگی های حرفه ای معلمان، خودکارآمدی تدریس و کیفیت تدریس استفاده می شود. روایی ابزارها از طریق روایی محتوایی و سازه ای و پایایی آن ها با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی بررسی می گردد. همچنین برای تحلیل داده ها، از آمار توصیفی، ضریب همبستگی، تحلیل عاملی تاییدی و مدل یابی معادلات ساختاری استفاده می شود.یافته های مورد انتظار پژوهش نشان می دهد که شایستگی های حرفه ای معلمان تاثیر مثبت و معناداری بر کیفیت تدریس دارد. به بیان دیگر، معلمانی که از سطح بالاتری از دانش تخصصی، مهارت های آموزشی، توانایی مدیریت کلاس، مهارت ارتباطی، خلاقیت آموزشی و تعهد حرفه ای برخوردارند، در طراحی موقعیت های یادگیری، تعامل موثر با دانش آموزان، استفاده از روش های نوین تدریس و ارزشیابی یادگیری عملکرد مطلوب تری دارند. همچنین نتایج مدل نشان می دهد که شایستگی های حرفه ای معلمان بر خودکارآمدی تدریس اثر مثبت دارد؛ یعنی هرچه معلمان احساس کنند از توانایی ها و مهارت های حرفه ای بیشتری برخوردارند، باور آنان نسبت به توانمندی خود در مدیریت فرایند تدریس و حل مسائل آموزشی تقویت می شود.از سوی دیگر، خودکارآمدی تدریس نیز به طور مستقیم بر کیفیت تدریس اثرگذار است. معلمانی که سطح بالاتری از خودکارآمدی دارند، در مواجهه با چالش های آموزشی، تفاوت های فردی دانش آموزان، محدودیت های کلاسی و دشواری های یادگیری، پایداری و انگیزش بیشتری نشان می دهند. این معلمان معمولا از روش های متنوع تدریس استفاده می کنند، بازخوردهای سازنده تری ارائه می دهند، مشارکت دانش آموزان را افزایش می دهند و فضای یادگیری فعال تری ایجاد می کنند. بنابراین، خودکارآمدی تدریس می تواند به عنوان یک عامل روان شناختی مهم، مسیر اثرگذاری شایستگی های حرفه ای بر کیفیت تدریس را تبیین کند.بر اساس نتایج مفهومی مدل، خودکارآمدی تدریس نقش میانجی معناداری در رابطه میان شایستگی های حرفه ای معلمان و کیفیت تدریس دارد. این بدان معناست که صرف برخورداری معلمان از شایستگی های حرفه ای برای ارتقای کیفیت تدریس کافی نیست، بلکه معلمان باید نسبت به توانایی خود در به کارگیری این شایستگی ها در موقعیت های واقعی کلاس درس نیز باور مثبت داشته باشند. در واقع، خودکارآمدی تدریس مانند پلی میان قابلیت های حرفه ای و عملکرد آموزشی عمل می کند و موجب می شود دانش، مهارت و نگرش حرفه ای معلمان به رفتارهای آموزشی اثربخش تبدیل شود.نتایج این پژوهش می تواند برای مدیران آموزشی، سیاست گذاران نظام تعلیم وتربیت، طراحان دوره های ضمن خدمت و برنامه ریزان تربیت معلم کاربردهای مهمی داشته باشد. بر این اساس، پیشنهاد می شود برنامه های توانمندسازی معلمان تنها بر انتقال دانش نظری و مهارت های تخصصی متمرکز نباشند، بلکه تقویت باورهای خودکارآمدی، افزایش اعتمادبه نفس حرفه ای، فراهم سازی تجربه های موفق تدریس، آموزش روش های مدیریت کلاس و ایجاد فرصت های بازخورد و حمایت حرفه ای نیز در دستور کار قرار گیرد. همچنین طراحی نظام ارزیابی کیفیت تدریس باید به گونه ای باشد که علاوه بر سنجش مهارت های قابل مشاهده، مولفه های انگیزشی و شناختی معلمان را نیز مورد توجه قرار دهد.در مجموع، پژوهش حاضر نشان می دهد که ارتقای کیفیت تدریس نیازمند نگاهی چندبعدی به حرفه معلمی است. شایستگی های حرفه ای معلمان زیربنای عملکرد آموزشی موفق محسوب می شود، اما اثرگذاری کامل آن زمانی تحقق می یابد که معلمان از خودکارآمدی تدریس کافی برخوردار باشند. بنابراین، توسعه حرفه ای معلمان باید به صورت هم زمان بر افزایش شایستگی های حرفه ای و تقویت خودباوری آموزشی آنان تمرکز کند تا زمینه بهبود پایدار کیفیت تدریس و ارتقای یادگیری دانش آموزان فراهم شود.