معدن کاری شهری و اقتصاد چرخشی؛ استراتژی نوین در مدیریت مصالح ساختمانی و بازآفرینی بافتهای فرسوده

پژوهش حاضر با هدف واکاوی استراتژی معدن کاری شهری و اقتصاد چرخشی به عنوان رویکردی نوین در مدیریت مصالح ساختمانی و بازآفرینی بافت های فرسوده در نظام مدیریت شهری ایران انجام شده است. صنعت ساخت وساز در ایران با تولید سالانه میلیون ها تن پسماند ساختمانی، فشار مضاعفی بر منابع طبیعی و محیط زیست شهری وارد می آورد و در مقابل، بافت های فرسوده شهری با گستره ای بالغ بر ۱۷۰ هزار هکتار و جمعیتی حدود ۲۰ میلیون نفر، نه تنها به عنوان یک معضل کالبدی، بلکه به عنوان فرصتی برای تامین مصالح ثانویه از طریق معدن کاری شهری قابل توجه هستند. این پژوهش در صدد است تا با تحلیل نظام مند پژوهش های انجام شده، ظرفیت ها، چالش ها و راهکارهای پیاده سازی این رویکرد را در مدیریت مصالح ساختمانی و بازآفرینی بافت های فرسوده شناسایی و تبیین نماید. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های کیفی با رویکرد تحلیل اسنادی و سنتزپژوهی قرار دارد. گردآوری اطلاعات از طریق جستجوی نظام مند در پایگاه های داده های علمی معتبر داخلی (نورمگز، مگیران، علم نت، سیویلیکا و پایگاه مجلات تخصصی معماری، شهرسازی و مدیریت شهری) انجام شده است. برای تحلیل داده ها از ترکیب روش های فراترکیب و تحلیل محتوای کیفی با بهره گیری از تکنیک کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده گردیده و با رویکرد تحلیل SWOT، نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدهای پیش روی پیاده سازی معدن کاری شهری و اقتصاد چرخشی در ایران شناسایی و اولویت بندی شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اقتصاد چرخشی در معماری، بر خلاف مدل خطی استخراج-ساخت-دورریزی، بر چرخه های بسته تکیه دارد که مصالح را به عنوان سرویس مدیریت می کند. مدل های مصالح به عنوان سرویس (Maas) می توانند ضایعات ساختمانی را تا ۴۰ درصد کاهش دهند و انتشار کربن را با کاهش استخراج جدید تا ۲۵ درصد کم کنند. در حوزه بازآفرینی بافت های فرسوده، رویکرد اقتصاد چرخشی نه تنها به بازآفرینی پایدار بافت فرسوده کمک می کند، بلکه الگویی کاربردی برای گسترش معماری سبز و کاهش مصرف منابع طبیعی فراهم می آورد. با این حال، موانع زیرساختی (نبود زیرساخت های مناسب برای تفکیک، پردازش و بازیافت مصالح)، موانع نهادی و قانونی (فقدان چارچوب قانونی و آیین نامه های اجرایی مشخص)، موانع فنی (کمبود نیروی متخصص و فناوری های نوین بازیافت) و موانع فرهنگی (مقاومت در برابر استفاده از مصالح ثانویه)، به عنوان مهم ترین چالش های پیش روی پیاده سازی این رویکرد در ایران شناسایی شدند. همچنین، ترکیب فناوری هایی همچون مدل سازی اطلاعات ساختمان (BIM)، پرینت سه بعدی و بانک های مصالح محلی می تواند بازچرخانی مصالح و بازسازی را کارآمدتر و مقرون به صرفه تر سازد.. نظام مدیریت شهری و صنعت ساخت وساز ایران برای گذار از مدل خطی به سوی مدل های چرخشی، ناگزیر از اتخاذ راهبردهای کلان در چهار حوزه کلیدی است: (۱) سیاست گذاری و قانون گذاری با تدوین قوانین الزام آور برای استفاده از مصالح بازیافتی و تعریف مدیریت پسماند به عنوان پیش شرط صدور پروانه ساختمانی؛ (۲) توسعه زیرساخت های فنی و فناورانه با ایجاد کارخانه های پردازش و بازیافت نخاله های ساختمانی در کلان شهرها و توسعه بانک های مصالح محلی؛ (۳) توانمندسازی نیروی انسانی و نهادسازی با تدوین برنامه های آموزش تخصصی و ایجاد مراکز پژوهش و توسعه در شهرداری ها؛ و (۴) فرهنگ سازی و آموزش عمومی برای تغییر نگرش نسبت به مصالح بازیافتی و ترویج مزایای اقتصادی و زیست محیطی اقتصاد چرخشی. مدل مفهومی چهارلایه پیشنهادی این پژوهش (شامل شناسایی و ارزیابی منابع، طراحی و برنامه ریزی، اجرای فرآیندهای بازچرخانی و بازاستفاده، و پایش و ارزیابی عملکرد) می تواند به عنوان چارچوبی عملیاتی برای پیاده سازی معدن کاری شهری و اقتصاد چرخشی در پروژه های بازآفرینی بافت های فرسوده در شهرهای ایران مورد استفاده قرار گیرد.