سامانه قرارداد هوشمند بلاک چینی برای شفاف سازی تدارکات و پروژه های عمرانی شهرداری با رویکرد امنیت

پژوهش حاضر با هدف طراحی و تدوین چارچوب سامانه قرارداد هوشمند بلاک چینی برای شفاف سازی تدارکات و پروژه های عمرانی شهرداری با رویکرد امنیت انجام شده است. با توجه به چالش های ساختاری نظیر عدم شفافیت، امکان دستکاری اسناد، فساد اداری و دشواری ردیابی تراکنش های مالی در فرآیندهای مناقصه و قراردادهای شهرداری ها، به کارگیری فناوری بلاکچین و قراردادهای هوشمند به عنوان راهکاری نوین برای افزایش شفافیت و کاهش فساد مطرح شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های کیفی با رویکرد تحلیل اسنادی، مطالعه تطبیقی و تحلیل معماری قرار دارد. گردآوری اطلاعات از طریق جستجوی نظام مند در پایگاه های داده های علمی معتبر داخلی، استانداردهای فنی بلاکچین، مستندات قراردادهای هوشمند و گزارش های پیاده سازی در شهرداری های ایران و جهان انجام شده است. برای تحلیل داده ها از ترکیب روش های تحلیل محتوای کیفی، تحلیل معماری و سنتزپژوهی با بهره گیری از تکنیک کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده گردیده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که معماری مرجع سامانه قرارداد هوشمند بلاک چینی، متشکل از چهار لایه اصلی (لایه زیرساخت بلاکچین، لایه قراردادهای هوشمند، لایه امنیت و احراز هویت، و لایه کاربرد و یکپارچه سازی) است. فناوری بلاکچین با ویژگی های ذاتی تغییرناپذیری، شفافیت توزیع شده، قابلیت ردیابی کامل و اجرای خودکار قراردادهای هوشمند، افق جدیدی برای تحول در نظام حسابرسی شهری و مدیریت پروژه های عمرانی گشوده است. قراردادهای هوشمند با فراهم کردن امکان ثبت غیرقابل تغییر اطلاعات، اجرای خودکار تعهدات، کاهش نیاز به واسطه ها و تسهیل پرداخت ها، می توانند موجب شفافیت بیشتر، افزایش اعتماد میان طرفین و کاهش چشمگیر اختلافات حقوقی شوند. نتایج تحلیل های آماری نشان داده است که به کارگیری فناوری بلاکچین تاثیر مثبت و معناداری بر کاهش فساد اداری دارد (β=۰.۶۸). همچنین قراردادهای هوشمند می توانند در پنج حوزه کلیدی مدیریت پروژه های عمرانی (مدیریت خرید، مدیریت قرارداد، مدیریت دارایی و موجودی، مدیریت مالی و مدیریت پیمانکاران فرعی) نقش موثری ایفا کنند. با این حال، موانع حقوقی (فقدان چارچوب قانونی متناسب و تعارض با قواعد سنتی قراردادها)، موانع فنی (پیچیدگی های پیاده سازی، کمبود نیروی متخصص و نبود استانداردهای فنی مشترک) و موانع سازمانی (مقاومت سازمانی و ضعف زیرساخت یکپارچه)، به عنوان مهم ترین چالش های پیش روی پیاده سازی شناسایی شدند. نتایج پژوهش ها نشان می دهد که بدون اصلاح و تفسیر پویای قوانین موجود، اعتبار کامل حقوقی این نوع قراردادها در مناقصات عمومی محل تردید است. نظام مدیریت شهری ایران برای افزایش شفافیت مالی، کاهش فساد و ارتقای سلامت اداری، ناگزیر از اتخاذ رویکردی گام به گام در پیاده سازی سامانه قرارداد هوشمند بلاک چینی است. مدل استقرار چهارفازی پیشنهادی این پژوهش (شامل مطالعات امکان سنجی و نیازسنجی، طراحی معماری و پیاده سازی پایلوت، ارزیابی عملکرد و اصلاح مدل، و توسعه مقیاس پذیر و یکپارچه سازی با سامانه های موجود) می تواند الگویی کارآمد برای استقرار این سامانه در کلان شهرهای ایران فراهم آورد. بهره گیری موثر از قراردادهای هوشمند نیازمند توسعه زیرساخت های حقوقی، فنی و آموزشی است.