شناسایی و رتبه بندی ریسک های فنی و سازه ای موثر بر تاخیر و تحمیل هزینه در پروژه های عمرانی شهرداری با رویکرد مدیریت ریسک

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و رتبه بندی ریسک های فنی و سازه ای موثر بر تاخیر و تحمیل هزینه در پروژه های عمرانی شهرداری با رویکرد مدیریت ریسک انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) است. جامعه آماری شامل ۱۷۵ نفر از مدیران، کارشناسان فنی و پیمانکاران پروژه های عمرانی شهرداری تبریز می باشد که با روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شده اند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۴۰ گویه در پنج بعد ریسک های طراحی و نقشه ها، مصالح و تجهیزات، اجرا و کیفیت ساخت، نظارت و کنترل فنی، و شرایط زمین و محیط، و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۰ نفر از خبرگان حوزه مدیریت پروژه و عمران شهری بوده است. تحلیل داده های کمی با استفاده از آزمون t تک نمونه ای، تحلیل عاملی تاییدی، تحلیل واریانس یک طرفه و مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزارهای SPSS و SmartPLS انجام شده است. همچنین، برای رتبه بندی ریسک ها از روش ترکیبی تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و تاپسیس (TOPSIS) استفاده شده است. داده های کیفی با استفاده از تحلیل محتوای موضوعی در نرم افزار MAXQDA تحلیل گردیده است. نتایج نشان داد که ریسک های مرتبط با طراحی و نقشه ها با میانگین ۴.۴۶ از ۵ و بار عاملی ۰.۹۲، مهم ترین دسته ریسک های فنی و سازه ای موثر بر تاخیر و تحمیل هزینه در پروژه های عمرانی شهرداری هستند. ریسک های مرتبط با مصالح و تجهیزات با میانگین ۴.۲۸ و بار عاملی ۰.۸۸ و ریسک های مرتبط با اجرا و کیفیت ساخت با میانگین ۴.۱۶ و بار عاملی ۰.۸۵ در رتبه های بعدی قرار دارند. بین اولویت بندی ریسک ها از دیدگاه گروه های مختلف ذی نفع تفاوت معناداری وجود دارد (F=۱۳.۲۴، p<۰.۰۰۱). اجرای هم زمان راهکارهای مدیریت ریسک شامل انجام مطالعات دقیق امکان سنجی و طراحی مهندسی، استقرار نظام های کنترل کیفیت و نظارت فنی، تدوین برنامه های مدیریت ریسک و به کارگیری روش های نوین تامین مصالح، منجر به کاهش ۲۶.۴ درصدی تاخیر زمانی، کاهش ۲۰.۶ درصدی انحرافات هزینه و افزایش ۲۴.۸ درصدی کیفیت اجرای پروژه ها می شود. اولویت بندی نهایی ریسک ها با روش AHP-TOPSIS نشان داد که ریسک های طراحی و نقشه ها (ضریب ۰.۹۱۲) مهم ترین و ریسک های شرایط زمین و محیط (ضریب ۰.۶۴۸) کم اهمیت ترین دسته ریسک ها هستند. . چارچوب مدیریت ریسک پیشنهادی با ضریب مسیر ۰.۸۶ (t=۱۲.۱۸) و ضریب تعیین (R²=۰.۷۳۸)، راهکاری موثر برای کاهش تاخیر زمانی، کاهش انحرافات هزینه و ارتقای کیفیت اجرای پروژه های عمرانی شهرداری ارائه می دهد. پیاده سازی این چارچوب نیازمند تدوین برنامه اجرایی مرحله ای، مشارکت ذی نفعان کلیدی و بهره گیری از استانداردهای معتبر مدیریت ریسک (نظیر ISO ۳۱۰۰۰) است.