برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی و کاهش انزوای شهری؛ مطالعه ای بر احساس تنهایی و سرمایه اجتماعی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی در کاهش انزوای شهری، با تاکید بر تحلیل رابطه ی میان احساس تنهایی و سرمایه ی اجتماعی در کلانشهر تبریز انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) است. جامعه آماری شامل ۳۸۴ نفر از شهروندان ۱۸ تا ۶۵ سال ساکن در مناطق ده گانه شهرداری تبریز می باشد که با روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شده اند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۴۵ گویه برای سنجش مولفه های برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی (کیفیت فضاهای عمومی، دسترسی به خدمات اجتماعی، شبکه های حمل ونقل عمومی و مشارکت اجتماعی)، مقیاس استاندارد احساس تنهایی UCLA و پرسشنامه استاندارد سرمایه ی اجتماعی (با ابعاد اعتماد اجتماعی، مشارکت مدنی، شبکه های روابط و هنجارهای همکاری) بوده است. همچنین مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۰ نفر از خبرگان حوزه برنامه ریزی شهری، جامعه شناسی و روان شناسی اجتماعی انجام شده است. تحلیل داده های کمی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه و مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزارهای SPSS و SmartPLS انجام شده است. داده های کیفی با استفاده از تحلیل محتوای موضوعی در نرم افزار MAXQDA تحلیل گردیده است. نتایج نشان داد که برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی با ضریب مسیر ۰.۶۴ t=۸.۴۲ و ضریب تعیین R²=۰.۵۲۴،، تاثیر مثبت و معناداری بر کاهش احساس تنهایی در شهروندان دارد. سرمایه ی اجتماعی با ضریب مسیر ۰.۴۸ t=۶.۳۴، نقش میانجی معناداری در این رابطه ایفا می کند (اثر غیرمستقیم: ۰.۲۷، t=۵.۱۲. چهار مولفه برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی در مجموع ۴۸.۶ درصد از واریانس احساس تنهایی را تبیین می کنند که در این میان «کیفیت فضاهای عمومی» با ضریب بتا β=-۰.۳۲ بیشترین تاثیر را بر کاهش احساس تنهایی دارد. سرمایه ی اجتماعی با احساس تنهایی رابطه ی معکوس و معناداری دارد r=-۰.۵۲) و ابعاد اعتماد اجتماعی β=-۰.۳۴ و مشارکت مدنی β=-۰.۲۸ بیشترین تاثیر را در کاهش انزوای شهری دارند. مناطق مرکزی تبریز (مناطق ۳، ۴ و ۸) دارای بالاترین امتیاز در برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی و سرمایه ی اجتماعی و پایین ترین میزان احساس تنهایی هستند. برنامه ریزی زیرساخت های اجتماعی با رویکرد انسان محور و اجتماع محور، راهکاری موثر برای کاهش انزوای شهری ارائه می دهد و از طریق تقویت سرمایه ی اجتماعی، به کاهش احساس تنهایی در شهروندان منجر می شود. پیاده سازی این الگو در مناطق نمونه منجر به افزایش ۳۴.۶ درصدی سرمایه ی اجتماعی، کاهش ۲۸.۴ درصدی احساس تنهایی و افزایش ۳۲.۸ درصدی رضایت شهروندان از کیفیت زندگی شهری می شود. تحقق این مهم نیازمند توسعه فضاهای عمومی تعاملی، گسترش شبکه های حمل ونقل عمومی، حمایت از برنامه های اجتماعی و فرهنگی محله محور و توانمندسازی جوامع محلی است.