برنامه ریزی مشارکتی و بازآفرینی شهری؛ نقش مشوق های مشارکتی در تاب آوری اقتصادی و کالبدی

بافت های ناکارآمد شهری در ایران با چالش های فرسودگی کالبدی، ناپایداری اقتصادی و کاهش سرمایه اجتماعی مواجه هستند. بازآفرینی شهری به عنوان راهبردی چندوجهی، با هدف بهبود کیفیت زندگی و ارتقای تاب آوری کالبدی و اقتصادی مطرح شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مشوق های مشارکتی در فرایند بازآفرینی شهری و تاثیر آن بر تاب آوری اقتصادی و کالبدی در کلانشهر تبریز انجام شده است.این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد آمیخته (کمی-کیفی) از نوع طرح متوالی اکتشافی است.جامعه آماری شامل سه گروه بود: (۱) سرپرستان خانوار ساکن در بافت های ناکارآمد تبریز (۴۲۰ نفر با نمونه گیری طبقه ای-تصادفی)، (۲) مدیران و کارشناسان شهرداری و اداره کل راه و شهرسازی (۵۰ نفر به روش سرشماری)، و(۳) سرمایه گذاران بخش خصوصی (۳۰ نفر). ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه محقق ساخته با پایایی ۰.۹۱۲ (آلفای کرونباخ) و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۰ نفر از کنشگران کلیدی بود. برای تحلیل داده ها از روش های همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، مدل سازی معادلات ساختاری (PLS-SEM) و تحلیل محتوای جهت دار استفاده گردید. در بخش فضایی نیز از شاخص موران جهانی و تحلیل لکه های داغ بهره گرفته شد.یافته های پژوهش نشان داد که هر سه فرضیه مطرح شده تایید شده اند. ضریب همبستگی بین مشوق های مشارکتی و تاب آوری اقتصادی برابر با ۰.۶۳۲ (۰.۰۰۱ p >) و با تاب آوری کالبدی برابر با ۰.۵۸۴ (۰.۰۰۱ p >) به دست آمد. در تحلیل رگرسیون، مشوق های مالی با ضریب بتای ۰.۳۲۴ بیشترین سهم را در تبیین تاب آوری اقتصادی داشتند. مدل معادلات ساختاری با شاخص های برازش مطلوب (GOF = ۰.۵۸۴، CFI = ۰.۹۴۲، SRMR = ۰.۰۴۸) نشان داد که برنامه ریزی مشارکتی با ضریب مسیر ۰.۶۷۸ بر مشوق های مشارکتی تاثیر دارد و مشوق ها با ضرایب ۰.۵۷۲ و ۰.۵۳۸ به ترتیب بر تاب آوری اقتصادی و کالبدی تاثیر می گذارند. نقش میانجی مشوق های مشارکتی با اثرات غیرمستقیم ۰.۳۸۸ (برای تاب آوری اقتصادی) و ۰.۳۶۵ (برای تاب آوری کالبدی) تایید شد. مشارکت اجتماعی با میانگین ۳.۲۰۸ قوی ترین شاخص بازآفرینی و همکاری بین نهادی با میانگین ۳.۱۵۰ ضعیف ترین شاخص شناسایی شد.تحلیل فضایی نشان داد که ۴۱.۷ درصد از محلات در طبقه بهره مندی پایین از مشوق ها قرار دارند و الگوی خوشه ای شدیدی (موران جهانی ۰.۶۵۲) در توزیع مشوق ها وجود دارد. تحلیل عاملی نشان داد که عامل اجتماعی با ۳۲ درصد و عامل فرهنگی با ۲۶ درصد بیشترین فراوانی را در تبیین مشارکت در بازآفرینی شهری دارند.مشوق های مشارکتی نقش تعیین کننده ای در ارتقای تاب آوری اقتصادی و کالبدی بافت های ناکارآمد ایفا می کنند و برنامه ریزی مشارکتی به تنهایی تاثیر مستقیم ضعیفی بر تاب آوری دارد، اما از طریق تقویت مشوق های مشارکتی، تاثیر غیرمستقیم و قوی تری اعمال می کند. توزیع ناعادلانه مشوق ها و ضعف همکاری بین نهادی، از موانع اصلی تحقق بازآفرینی پایدار هستند. بر این اساس، طراحی نظام یکپارچه، شفاف و عادلانه مشوق های مشارکتی (مالی، حقوقی-نهادی و غیرمادی-اجتماعی) و تقویت ساختارهای نهادی، به عنوان ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تحقق بازآفرینی تاب آور در کلانشهرهای ایران مطرح می شود.