بررسی اثر استفاده از گونه های گیاهی کم آب بر و بومی در مدیریت پایدار فضای سبز شهری و کاهش هزینه های شهرداری

کلانشهرهای ایران با رشد شتابان شهرنشینی و گسترش فضاهای سبز شهری، فشار مضاعفی بر منابع آب محدود خود تحمیل کرده اند. تغییرات اقلیمی و کمبود منابع آبی به یکی از چالش های اصلی در مدیریت فضاهای سبز شهری تبدیل شده است. روش های سنتی مبتنی بر گونه های غیربومی و پرمصرف، علاوه بر هدررفت قابل توجه آب، هزینه های نگهداری را برای مدیریت شهری افزایش داده اند.پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر استفاده از گونه های گیاهی کم آب بر و بومی در مدیریت پایدار فضای سبز شهری و کاهش هزینه های شهرداری انجام شده است.این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد آمیخته (کمی-کیفی) است. جامعه آماری شامل سه گروه بود: (۱)سرپرستان خانوار ساکن در مجاورت فضاهای سبز شهری تبریز (۴۰۰ نفر با نمونه گیری طبقه ای-تصادفی)، (۲) مدیران و کارشناسان سازمان فضای سبز شهرداری و اداره کل منابع طبیعی (۳۵ نفر به روش سرشماری)، و (۳) متخصصان حوزه گیاه شناسی و برنامه ریزی شهری (۲۵ نفر به روش هدفمند). داده های ثانویه شامل اطلاعات مصرف آب و هزینه های عملیاتی از ۲۰ فضای سبز شهری (۱۰ فضا با پوشش گونه های بومی و ۱۰ فضا با گونه های غیربومی) در بازه زمانی دوازده ماهه جمع آوری گردید. برای تحلیل داده ها از روش های همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه، مدل سازی معادلات ساختاری (PLS-SEM) و تحلیل هزینه-فایده استفاده شد.هر سه فرضیه پژوهش تایید شد. استفاده از گونه های بومی با ضریب همبستگی ۰.۶۷۲ بر کاهش مصرف آب تاثیر دارد و ویژگی های فیزیولوژیکی (ضریب بتا ۰.۳۵۴) بیشترین سهم را در این کاهش ایفا می کنند. استفاده از گونه های بومی با ضریب همبستگی ۰.۶۲۸ بر کاهش هزینه های نگهداری تاثیر مثبت دارد. مقایسه فضاهای سبز با پوشش گونه های بومی و غیربومی نشان داد که گونه های بومی موجب کاهش ۵۲.۵ درصدی مصرف آب و کاهش ۴۹.۸ درصدی هزینه های نگهداری می شوند. تنوع زیستی در فضاهای سبز با گونه های بومی (۲۸ گونه در هکتار) به طور معناداری بالاتر از فضاهای سبز با گونه های غیربومی (۱۴ گونه در هکتار) است و میزان تلفات سالانه گونه های بومی (۴.۲ درصد) به طور قابل توجهی کمتر از گونه های غیربومی (۱۶.۸ درصد) می باشد. نسبت فایده به هزینه (B/C Ratio) جایگزینی گونه های غیربومی با گونه های بومی برابر با ۲.۷۶ و دوره بازگشت سرمایه ۲.۸ سال محاسبه گردید. گونه های گیاهی بومی به دلیل برخورداری از ویژگی های فیزیولوژیکی و مورفولوژیکی خاص نظیر توسعه سیستم های ریشه ای عمیق، کاهش سطح تعرق، کوتیکول ضخیم و بهره گیری از مکانیسم های فتوسنتزی کارآمد، قادر به سازگاری با شرایط کم آبی و افزایش کارایی مصرف آب در فضاهای سبز شهری هستند. استفاده از گونه های گیاهی کم آب بر و بومی نقش تعیین کننده ای در کاهش مصرف آب، کاهش هزینه های نگهداری و ارتقای پایداری زیست محیطی مدیریت فضای سبز شهری تبریز ایفا می کند. گیاهان بومی به دلیل سازگاری بالا با شرایط اقلیمی منطقه و هزینه های پایین حفظ و نگهداری، گزینه های مطلوب در ایجاد یک فضای سبز پایدار هستند.جایگزینی گونه های غیربومی پرمصرف با گونه های گیاهی بومی، راهکاری بنیادین برای کاهش وابستگی فضای سبز شهری به منابع آب شهری، بهبود کیفیت زیست محیطی و کاهش هزینه های نگهداری است. تحقق این رویکرد نیازمند انتخاب صحیح گونه های بومی متناسب با شرایط منطقه ای، تدوین دستورالعمل های علمی، توسعه بانک های اطلاعاتی جامع از گونه های بومی مقاوم به تنش های محیطی و برنامه ریزی بلندمدت برای جایگزینی تدریجی گونه ها می باشد