بررسی تناقض ظاهری «جبرگرایی علمی» و «اختیار دینی» در کلاس درس؛ با تاکید بر نظریه «فاعلیت انسان» در فلسفه صدرا

یکی از چالش های جدی نظام تعلیم و تربیت دینی در ایران، مواجهه نسل نوجوان با انبوهی از داده های علمی است که ناخواسته حس «جبرگرایی» را در ذهن آنان تقویت می کند. دانش آموز امروز در کلاس زیست شناسی می آموزد که رفتار او تحت تاثیر ژن ها، هورمون ها و ساختار مغز است، اما در کلاس دینی از او مسئولیت کامل اخلاقی خواسته می شود. این دوگانگی، اگر به درستی تبیین نشود، به «یاس اخلاقی» یا «شکاکیت دینی» منجر خواهد شد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد میان رشته ای (فلسفه و روان شناسی تربیتی)، به دنبال ارائه یک چارچوب نظری عملیاتی برای دبیران دینی است. فرضیه اصلی آن است که نظریه «فاعلیت انسان» در فلسفه صدرا، با تکیه بر اصولی چون «حرکت جوهری»، «تشکیک وجود» و «اتحاد عاقل و معقول»، می تواند این دوگانگی را نه تنها حل کند، بلکه آن را به ابزاری برای رشد اخلاقی معرفتی دانش آموز تبدیل سازد. یافته ها نشان می دهد که اختیار در این دیدگاه، یک «وضعیت ثابت» نیست، بلکه یک «فرآیند تکاملی» است که در آن انسان با انتخاب های اولیه، ساختار وجودی خود را تغییر داده و زمینه ساز انتخاب های بعدی می شود. در پایان، یک مدل عملیاتی برای پیاده سازی این نظریه در کلاس درس ارائه شده است.