تبیین نقش معلم در ارتقای مهارت های دانش آموزان در فرایند یاددهی-یادگیری در کلاس های مشارکتی

در سال های اخیر، توجه به عاملیت دانش آموزان به عنوان یکی از مولفه های بنیادین در تحول نظام های آموزشی، جایگاه ویژه ای در پژوهش های حوزه تعلیم و تربیت یافته است. عاملیت دانش آموزی به توانایی یادگیرندگان در تصمیم گیری آگاهانه، مشارکت فعال، مسئولیت پذیری، ابراز نظر، انتخاب راهبردهای یادگیری و اثرگذاری بر فرایند یاددهی-یادگیری اشاره دارد. در این میان، کلاس های مشارکتی به دلیل فراهم سازی بستر تعامل، گفت وگو، هم اندیشی و تجربه یادگیری جمعی، ظرفیتی مهم برای تقویت عاملیت دانش آموزان به شمار می آیند. با این حال، تحقق این ظرفیت بیش از هر چیز به نقش معلم وابسته است؛ زیرا معلم نه تنها هدایت گر فرایند آموزشی، بلکه تسهیل گر مشارکت، اعتمادساز، طراح موقعیت های یادگیری و زمینه ساز حضور فعال دانش آموزان در کلاس است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش معلم در ارتقای عاملیت دانش آموزان در فرایند یاددهی-یادگیری در کلاس های مشارکتی انجام شده است.این مطالعه با رویکرد کیفی و با بهره گیری از روش تحلیلی-توصیفی به بررسی ابعاد مختلف نقش معلم در توسعه عاملیت دانش آموزی پرداخته است. داده ها از طریق مطالعه اسناد، تحلیل مفهومی و بررسی دیدگاه های مرتبط با آموزش مشارکتی، یادگیری فعال و نقش تسهیل گرانه معلم گردآوری و تحلیل شدند. یافته ها نشان دادند که معلم در کلاس مشارکتی از طریق تغییر نقش سنتی خود از انتقال دهنده دانش به تسهیل گر یادگیری، می تواند زمینه بروز و تقویت عاملیت دانش آموزان را فراهم سازد. طراحی فعالیت های تعاملی، ایجاد فضای روانی امن، تشویق به پرسشگری، واگذاری مسئولیت، به رسمیت شناختن صدا و تجربه دانش آموزان، ارائه بازخورد سازنده و حمایت از تصمیم گیری مستقل، از مهم ترین راهبردهایی هستند که به ارتقای عاملیت می انجامند.همچنین یافته ها حاکی از آن است که در کلاس های مشارکتی، هرچه معلم از شیوه های اقتدارگرایانه فاصله گرفته و به سمت الگوهای گفت وگومحور، مشارکت محور و یادگیرنده محور حرکت کند، میزان انگیزش، خودکارآمدی، احساس تعلق، مسئولیت پذیری و مشارکت معنادار دانش آموزان افزایش می یابد. در مقابل، کنترل افراطی، نادیده گرفتن تفاوت های فردی، محدودکردن فرصت اظهارنظر و تاکید صرف بر انتقال محتوا، از موانع اصلی شکل گیری عاملیت دانش آموزی محسوب می شوند. بر این اساس، نقش معلم در کلاس های مشارکتی صرفا آموزشی نیست، بلکه ماهیتی تربیتی، ارتباطی و توانمندساز دارد.در مجموع می توان نتیجه گرفت که ارتقای عاملیت دانش آموزان در گرو بازتعریف نقش معلم در فرایند یاددهی-یادگیری است. معلمی که بتواند با اتخاذ رویکرد مشارکتی، فرصت تجربه، انتخاب، تعامل و مسئولیت پذیری را برای دانش آموزان فراهم کند، زمینه ساز یادگیری عمیق تر، پویاتر و پایدارتر خواهد بود. بنابراین، توجه به آموزش حرفه ای معلمان در زمینه مدیریت کلاس مشارکتی، راهبردهای یادگیری فعال و شیوه های توانمندسازی دانش آموزان، ضرورتی انکارناپذیر در بهبود کیفیت آموزش امروز به شمار می آید.