بررسی سیاست های فرهنگی سامانیان در احیای زبان فارسی و هویت ایرانی (Iranian Identity)

حکومت سامانیان، در فاصله سده های سوم تا چهارم هجری، به بستر اصلی احیای زبان فارسی و بازآفرینی هویت فرهنگی ایرانی بدل شد. این پژوهش با رویکردی تاریخی-فرهنگی می کوشد نشان دهد که سیاست فرهنگی سامانیان چگونه توانست از دل تشتت سیاسی پس از فروپاشی عباسیان، گفتمانی تازه بسازد که در آن زبان فارسی، نه به مثابه گویشی عامیانه، بلکه به عنوان زبان شعر، تاریخ، دیوان و حتی تفسیر و دین در کنار عربی جای گرفت. یافته ها نشان می دهد این روند برآیند سه عامل هم زمان بود: نقش روشن فکران و کاتبان خراسانی در دستگاه سامانی، حمایت مستقیم امیران از شاعران و مورخان، و پیوند با خیزش های ملی-مذهبی مانند جنبش شعوبیه که مشروعیت ادبی و کلامی احیای زبان فارسی را فراهم آورد. حمایت از فردوسی، رودکی و بلعمی، ساخت آرامگاه اسماعیل سامانی در بخارا و پرورش نخبگانی چون ابوعلی سینا، همگی حلقه هایی از یک زنجیره آگاهانه بودند که هدفش بازسازی شکوه ایران پیش از اسلام در قالب جدیدی اسلامی شده بود. این سیاست به رغم آن که در نهایت از سقوط سیاسی سامانیان جان به در برد، الگویی ماندگار برای دودمان های پسین چون غزنویان و سلجوقیان فراهم کرد و در نهایت به شکل گیری سنت ترکی-فارسی انجامید که گستره ای از آسیای صغیر تا هند را دربر گرفت. همچنین این پژوهش نشان می دهد برخلاف نگاه های اروپامحور که ملیت را پدیده ای مدرن می دانند، الگوی سامانی نشان دهنده امکان وجود خودآگاهی فرهنگی-سیاسی در سده های میانه است.دستاورد نهایی این سیاست، جدایی هویت ایرانی از جغرافیای سیاسی و پیوند آن با زبان و ادب بود؛ میوه ای که تا امروز، از بخارا تا شیراز و از تاجیکستان تا ایران معاصر، بر سرزبان هاست.

کلیدواژه ها:

سامانیان ، سیاست فرهنگی ، زبان فارسی ، هویت ایرانی ، ادبیات فارسی ، دیوان سالاری ایرانی و تاریخ نگاری فارسی.