تحلیل نقش قنات ها در پایداری کشاورزی (Agricultural Sustainability) و سکونتگاه های ایران در دوره صفوی

قنات به عنوان یکی از مهم ترین فناوری های بومی مدیریت آب در ایران، نقشی اساسی در استمرار کشاورزی و شکل گیری سکونتگاه ها در نواحی خشک و نیمه خشک داشته است . پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش قنات ها در پایداری کشاورزی و تداوم حیات سکونتگاه های ایران در دوره صفوی انجام شده است . در این دوره، هم زمان با تحکیم قدرت سیاسی، گسترش شهرها، رونق مبادلات تجاری و افزایش نیاز به تولیدات کشاورزی، مدیریت منابع آب به یکی از پایه های مهم آبادانی سرزمین تبدیل شد . قنات ها با انتقال تدریجی آب های زیرزمینی به سطح زمین، امکان آبیاری منظم مزارع، توسعه باغ ها، کشت محصولات متنوع و تثبیت اقتصاد روستایی را فراهم می کردند . سازگاری این شیوه با ظرفیت طبیعی آبخوان ها، کاهش تبخیر و وابستگی اندک آن به انرژی خارجی، قنات را به الگویی مناسب برای بهره برداری پایدار از منابع آب بدل ساخته بود . یافته های پژوهش نشان می دهد که قنات در دوره صفوی کارکردی فراتر از یک سازه آبرسانی داشت و در سازمان فضایی روستاها، استقرار جمعیت، تعیین ارزش زمین، شکل گیری مناسبات مالکیت و تنظیم روابط اجتماعی اثرگذار بود . وجود مظهر قنات، مسیر جریان آب و نظام تقسیم حقابه، چیدمان خانه ها، باغ ها و اراضی کشاورزی را جهت می داد . همچنین نهادهایی مانند میراب، مقنی و سازوکارهای عرفی و حقوقی تقسیم آب، زمینه همکاری جمعی و کاهش تعارض میان بهره برداران را فراهم می ساختند .در نتیجه، قنات را می توان محور پیوند میان انسان، طبیعت، اقتصاد و نهاد اجتماعی در پایداری سکونتگاه های ایران عصر صفوی دانست .

کلیدواژه ها:

قنات ، پایداری کشاورزی ، دوره صفوی ، سکونتگاه های ایران ، مدیریت آب ، کشاورزی سنتی ، حقابه و توسعه روستایی .