توسعه ی گفتمان شهری پایدار به منظور حفاظت از پیکره ی سبز تاریخی تهران

پیکره ی سبز تاریخی تهران را می توان نه صرفا مجموعه ای از باغات و فضاهای باز، بلکه به مثابه ی زیرساختی اکولوژیکی–فرهنگی دانست که در طول زمان، ساختار فضایی، نظام زیستی و حافظه ی جمعی شهر را شکل داده است. با این حال، در دهه های اخیر و در پی استیلای گفتمان توسعه ی کالبدی–اقتصادی، این پیکره در چارچوب منطق ارزش مبادله ای زمین بازتعریف شده و کارکرد زیرساختی آن در تولید خدمات اکوسیستمی، تنظیم اقلیم خرد، تداوم تاریخی و انسجام فضایی شهر به حاشیه رانده شده است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی انتقادی این جابه جایی گفتمانی و تبیین چارچوبی نظری برای بازنهادن پیکره ی سبز در کانون توسعه ی پایدار شهری انجام شده است. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر رویکرد تفسیری است. تحلیل در سه سطح صورت گرفته است: نخست، تحلیل گفتمان انتقادی برای آشکارسازی سازوکارهای زبانی و نهادی که از طریق آن ها باغات تاریخی به «اراضی قابل توسعه» تقلیل یافته اند؛ دوم، تحلیل تاریخی–اکولوژیکی برای ردیابی فرایندهای قطعه قطعه شدن، تغییر کاربری و گسست پیوستگی فضایی پیکره ی سبز؛ و سوم، مطالعه ی تطبیقی نمونه های بین المللی که در آن ها میراث منظر به عنوان زیرساخت سبز در سیاست های تاب آوری و پایداری ادغام شده است. داده ها از اسناد بالادست، طرح های شهری، نقشه های تاریخی، مصاحبه های تخصصی و مشاهدات میدانی استخراج و تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که چرخش از ارزش مصرفی–اکولوژیکی به ارزش مبادله ای زمین، موجب تضعیف کارکردهای تنظیمی، هویتی و اجتماعی پیکره ی سبز و گسست در تداوم منظرین شهر شده است. در مقابل، تجارب تطبیقی نشان می دهد که بازتعریف منظر تاریخی به عنوان زیرساخت حیاتی شهری، می تواند هم زمان اهداف پایداری محیطی، عدالت فضایی، تاب آوری اقلیمی و بازتولید هویت مکانی را تقویت کند. بر این اساس، حفاظت از پیکره ی سبز تاریخی تهران مستلزم گذار به گفتمانی منظرمحور در حکمرانی شهری است؛ گفتمانی که در آن میراث سبز به عنوان ساختاری مولد، پویا و راهبردی در سازمان فضایی و سیاست گذاری توسعه ی پایدار نهادینه شود.

کلیدواژه ها:

پیکره سبز تاریخی تهران ، میراث منظر ، توسعه پایدار شهری ، تحلیل گفتمان انتقادی ، تاب آوری ، هویت فرهنگی.