زمان و مکان انعقاد قراردادهای مبتنی بر هوش مصنوعی (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، انگلیس، آمریکا و اسناد بین المللی)

پیدایش سامانه های هوش مصنوعی خودمختار که قادرند بدون مداخله لحظه به لحظه انسان، ایجاب و قبول را انشا و قراردادها را منعقد سازند، نظام سنتی حقوق قراردادها را که بر پایه اراده انسانی و نظریه های چهارگانه اعلام، ارسال، وصول و اطلاع بنا شده است، با چالش های بنیادین مواجه ساخته است. تعیین دقیق «زمان» و «مکان» انعقاد این گونه قراردادها، به دلیل آثار حقوقی متعددی که بر آن مترتب است از جمله تعیین قانون حاکم، دادگاه صالح، امکان عدول از ایجاب و لحظه انتقال مالکیت و ریسک اهمیتی مضاعف می یابد. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی تطبیقی، نخست مبانی نظری تعیین زمان و مکان انعقاد قرارداد در حقوق سنتی و قرارداد الکترونیکی را بازخوانی می کند و سپس نشان می دهد که چگونه ورود عنصر خودمختاری و یادگیری ماشینی، کفایت معیارهای موجود به ویژه معیار «ارسال داده پیام» موضوع ماده ۲۶ قانون تجارت الکترونیکی ایران و معیار «محل کسب وکار» موضوع ماده ۲۹ همان قانون- را با تردید روبه رو می سازد. یافته های پژوهش نشان می دهد در حقوق ایران با وجود پذیرش نظریه ارسال در عقود مکاتبه ای سنتی و نظریه وصول در تجارت الکترونیکی، هیچ مقرره خاصی برای اسناد اعمال یک سامانه هوش مصنوعی خودمختار به کاربر یا بهره بردار آن پیش بینی نشده است؛ در مقابل، اسناد بین المللی نوین مانند قانون نمونه آنسیترال درباره قراردادهای خودکار (۲۰۲۴) با وضع «قاعده انتساب» کوشیده اند این خلا را پر کنند. نوشتار در پایان، ضمن ارائه جدولی تطبیقی، پیشنهادهایی برای اصلاح قانون تجارت الکترونیکی ایران و بازنگری در الحاق آن به اسناد بین المللی جدید ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

زمان ، مکان ، قرارداد ، الکترونیکی ، هوش مصنوعی