مدل سازی فضایی بهینه سازی استقرار سطل های زباله معابر شهری با استفاده از تحلیل شبکه و شاخص های GIS؛ مطالعه موردی منطقه هفت شهرداری شیراز

مدیریت بهینه پسماندهای شهری یکی از مهم ترین مولفه های تحقق شهر پایدار، ارتقای کیفیت محیط شهری و افزایش رضایت شهروندان محسوب می شود. در میان اجزای مختلف این نظام، استقرار مناسب سطل های زباله معابر به عنوان نخستین حلقه مدیریت پسماند نقش تعیین کننده ای در کاهش پراکندگی زباله، ارتقای سیمای شهری و کاهش هزینه های خدمات شهری دارد. در بسیاری از شهرهای ایران، مکان یابی این تجهیزات عمدتا بر پایه تجربه های اجرایی، درخواست های مردمی یا محدودیت های اجرایی انجام می شود و کمتر از روش های علمی مبتنی بر تحلیل های مکانی استفاده می شود. این وضعیت موجب ایجاد نابرابری فضایی در دسترسی شهروندان به مخازن پسماند، افزایش هزینه های نگهداری، کاهش کارایی خدمات شهری و شکل گیری پهنه هایی با کمبود یا تراکم بیش از حد سطل های زباله شده است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کارایی فضایی استقرار سطل های زباله و ارائه الگوی بهینه توزیع آن ها در منطقه هفت شهرداری شیراز انجام شد. مقاله حاضر بر مبنای چارچوب پژوهش اولیه درباره منطقه پنج بازطراحی شده است، اما منطقه مطالعه، جامعه آماری، شاخص های تحلیلی و تفسیر نتایج برای منطقه هفت بازسازی شده اند. روش تحقیق از نوع کاربردی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی است. جامعه آماری شامل ۷۳۲ سطل زباله نصب شده در شبکه معابر منطقه هفت شهرداری شیراز است. داده های پژوهش از طریق بانک اطلاعات مکانی شهرداری، برداشت میدانی، تصاویر هوایی، شبکه معابر و پایگاه اطلاعات GIS گردآوری شد. تحلیل داده ها با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و مجموعه ای از تحلیل های فضایی شامل تحلیل شبکه دسترسی، تراکم هسته ای (Kernel Density)، تحلیل فاصله دسترسی، تحلیل پوشش خدمات، شاخص خودهمبستگی فضایی موران (Moran's I) و تحلیل نقاط داغ (Getis–Ord Gi*) انجام شد. همچنین به منظور ارزیابی هم زمان شاخص های مختلف، یک شاخص ترکیبی کارایی فضایی طراحی شد که معیارهایی نظیر تراکم سطل ها، طول معابر، فاصله دسترسی شهروندان، مجاورت با کاربری های پرتولید پسماند و یکنواختی توزیع فضایی را در بر می گیرد. یافته های پژوهش نشان داد که اگرچه تعداد کل سطل های زباله در منطقه هفت از نظر کمی پاسخگوی بخش قابل توجهی از نیاز شبکه معابر است، اما توزیع فضایی آن ها از الگوی یکنواخت و متناسب با تقاضای واقعی تبعیت نمی کند. تحلیل تراکم هسته ای وجود خوشه های متراکم در محورهای تجاری و خدماتی را آشکار ساخت، در حالی که بخشی از معابر مسکونی و خیابان های فرعی با کمبود دسترسی مواجه بودند. نتایج تحلیل شبکه نیز نشان داد که بخشی از جمعیت ساکن و شناور منطقه برای دسترسی به نزدیک ترین سطل زباله ناچار به پیمودن فاصله ای بیش از استانداردهای پیشنهادی مدیریت شهری هستند. تحلیل شاخص موران بیانگر وجود الگوی خوشه ای معنادار در پراکنش سطل ها بود و تحلیل Getis–Ord Gi* نیز چندین نقطه داغ و نقطه سرد خدماتی را مشخص کرد که نیازمند بازتوزیع تجهیزات هستند. نتایج شاخص ترکیبی نیز نشان داد که بازآرایی بخشی از سطل های موجود، بدون افزایش تعداد تجهیزات، می تواند سطح دسترسی فضایی و عدالت توزیعی خدمات را به طور محسوسی ارتقا دهد. در مجموع، پژوهش حاضر نشان می دهد که بهره گیری از تحلیل های پیشرفته GIS می تواند تصمیم گیری مدیران شهری را از رویکردهای سنتی مبتنی بر تجربه به مدیریت داده محور و مبتنی بر شواهد تغییر دهد. استفاده از نتایج این پژوهش می تواند ضمن کاهش هزینه های خدمات شهری، افزایش بهره وری تجهیزات، ارتقای پاکیزگی معابر و بهبود رضایت شهروندان، زمینه استقرار نظام هوشمند مدیریت پسماند شهری را در منطقه هفت شهرداری شیراز فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

مدیریت پسماند شهری ، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، تحلیل فضایی ، سطل زباله معابر ، تحلیل شبکه ، منطقه هفت شهرداری شیراز.