شناسایی و تحلیل اپیدمیولوژیک قارچ Neoscytalidium dimidiatum به عنوان عامل سرخشکیدگی شاخه درختان توت در فضای سبز شهری با بهره گیری از پایش میدانی و تحلیل فضایی؛ مطالعه موردی بلوار پرتو، منطقه ۹ شهرداری شیراز

درختان توت (Morus alba L.) یکی از گونه های پرکاربرد در فضای سبز شهری ایران به شمار می روند و به دلیل مقاومت نسبی در برابر تنش های محیطی، سازگاری با اقلیم نیمه خشک و نقش موثر در بهبود کیفیت منظر شهری، در بسیاری از معابر و بلوارها کاشته شده اند. با این حال، در سال های اخیر بروز بیماری های سرخشکیدگی شاخه، به ویژه بیماری های ناشی از قارچ های چوب زی، به یکی از چالش های مهم مدیریت فضای سبز شهری تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی عامل بیماری زای سرخشکیدگی شاخه و بررسی الگوی پراکنش، شدت آلودگی و عوامل موثر بر توسعه بیماری در درختان توت بلوار پرتو، منطقه ۹ شهرداری شیراز انجام شد. پایش میدانی به مدت یک سال (چهار فصل متوالی) انجام گرفت و تمامی ۴۳۷ اصله درخت توت موجود در این بلوار مورد ارزیابی قرار گرفتند. در این پایش، شاخص هایی شامل شدت علائم سرخشکیدگی، میزان خشکیدگی تاج، وجود شانکرهای ساقه، ترک های پوستی، خروج صمغ، وضعیت هرس، آسیب های مکانیکی، شرایط آبیاری و موقعیت مکانی هر درخت ثبت شد. نمونه برداری از شاخه های دارای علائم بیماری بر اساس اصول گیاه پزشکی انجام شد و پس از انتقال به آزمایشگاه، جداسازی عامل بیماری زا بر روی محیط کشت PDA صورت گرفت. شناسایی قارچ بر اساس ویژگی های ریخت شناختی و تایید آزمایشگاهی انجام شد. سپس نتایج آزمایشگاهی با داده های میدانی و اطلاعات مکانی تلفیق و با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) تحلیل شد. برای بررسی الگوی پراکنش بیماری از تحلیل تراکم هسته ای (Kernel Density)، خودهمبستگی فضایی (Global Moran's I) و تحلیل نقاط داغ (Getis–Ord Gi*) استفاده شد. نتایج پایش نشان داد که ۱۶۲ اصله درخت (۳۷٫۱ درصد) دارای علائم سرخشکیدگی شاخه بودند. شدت آلودگی در درختان مسن، درختان دارای زخم های ناشی از هرس غیراصولی و درختان واقع در بخش های پرتردد بلوار بیشتر از سایر درختان بود. تحلیل فضایی نیز بیانگر آن بود که پراکنش بیماری کاملا تصادفی نیست و کانون های مشخصی از آلودگی در بخش مرکزی و شرقی بلوار مشاهده می شود. نتایج تحلیل ها نشان داد که تراکم بیماری با وجود زخم های مکانیکی، تنش خشکی، ضعف مدیریتی در عملیات هرس و استقرار درختان در محیط های با تنش حرارتی بیشتر ارتباط معنی داری دارد. همچنین نقشه های پهنه بندی بیماری نشان دادند که توسعه آلودگی از الگوی خوشه ای تبعیت می کند و مدیریت هدفمند در کانون های آلودگی می تواند سرعت گسترش بیماری را به طور قابل توجهی کاهش دهد. بر اساس یافته های این پژوهش، استفاده از پایش مستمر، حذف به موقع شاخه های آلوده، ضدعفونی ابزار هرس، کاهش تنش های محیطی و استقرار سامانه پایش مکانی بیماری در محیط GIS از مهم ترین راهکارهای کنترل بیماری سرخشکیدگی در فضای سبز شهری محسوب می شوند. نتایج این تحقیق می تواند مبنایی برای تدوین برنامه های مدیریت سلامت درختان شهری در شهرداری شیراز و سایر شهرهای دارای اقلیم مشابه باشد.

کلیدواژه ها:

درخت توت (Morus alba) ، سرخشکیدگی شاخه ، Neoscytalidium dimidiatum ، فضای سبز شهری ، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، پایش بیماری ، شهرداری شیراز.