بازتعریف هویت دانش آموز در عصر دیجیتال؛ نقش مدرسه در مواجهه با تحولات فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی نسل جدید

گسترش فرهنگ دیجیتال و حضور گسترده دانش آموزان در شبکه های اجتماعی، فرایند شکل گیری هویت روانی–اجتماعی آنان را با شرایط و چالش های تازه ای روبه رو کرده است. دانش آموزان امروز بخش مهمی از تجربه های ارتباطی، فرایند خودابرازی، دریافت بازخورد از دیگران و حتی شناخت خود را در محیط های دیجیتال تجربه می کنند. در چنین شرایطی، مقایسه مداوم با دیگران، وابستگی به تایید و بازخوردهای مجازی، ارائه تصویری متفاوت از خود و تاثیرپذیری از الگوهای رایج در شبکه های اجتماعی می تواند بر فرایند هویت یابی آنان اثرگذار باشد. از سوی دیگر، رویکردهای صرفا محدودکننده و کنترلی مدارس در مواجهه با فضای دیجیتال، پاسخگوی پیچیدگی های زندگی دانش آموز در جهان امروز نیست.پژوهش حاضر با هدف ارائه الگویی عملی برای تقویت هویت روانی–اجتماعی دانش آموزان در مواجهه با فرهنگ دیجیتال، بر اساس چرخه «آگاهی–گفت وگو–بازاندیشی–انتخاب» طراحی شده است. در مرحله نخست، دانش آموزان با سازوکارهای تاثیرگذاری شبکه های اجتماعی بر تصویر ذهنی از خود، مقایسه اجتماعی و شکل گیری الگوهای هویتی آشنا می شوند. در مرحله دوم، از طریق گفت وگوهای هدایت شده، فعالیت های گروهی و بررسی تجربه های واقعی، فرصت بیان دیدگاه ها و مواجهه انتقادی با تجربه زیست دیجیتال فراهم می شود. مرحله سوم بر بازاندیشی فردی و اجتماعی دانش آموز درباره تفاوت میان هویت واقعی، هویت مطلوب و تصویری که در فضای دیجیتال از خود ارائه می دهد، تمرکز دارد. در مرحله پایانی نیز دانش آموزان به سمت انتخاب آگاهانه تر در نحوه حضور، ارتباط و بازنمایی خود در محیط های دیجیتال هدایت می شوند.بررسی روند اجرای این الگو نشان می دهد که پرداختن به مسئله هویت در عصر دیجیتال، زمانی اثربخش تر خواهد بود که مدرسه از موضع هشداردهنده و صرفا کنترل گر فاصله گرفته و به فضایی برای گفت وگو، خودشناسی، تفکر انتقادی و تصمیم گیری آگاهانه تبدیل شود. اجرای فعالیت های مبتنی بر این چرخه می تواند زمینه افزایش خودآگاهی دانش آموزان، تقویت قدرت تحلیل پیام ها و الگوهای فضای مجازی، کاهش تاثیرپذیری منفعلانه از مقایسه های اجتماعی و ارتقای مسئولیت پذیری آنان در محیط های دیجیتال را فراهم کند.در مجموع، یافته های این پژوهش بر ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه نظام آموزش و پرورش با فرهنگ دیجیتال تاکید دارد. مدرسه در عصر جدید نمی تواند صرفا مصرف فناوری را مدیریت کند، بلکه باید دانش آموز را برای ساختن و حفظ هویت خود در جهانی آماده سازد که بخش مهمی از روابط، تجربه ها و بازنمایی های انسانی در آن در فضای دیجیتال شکل می گیرد. بر این اساس، چرخه «آگاهی–گفت وگو–بازاندیشی–انتخاب» می تواند به عنوان الگویی تربیتی و اجرایی برای مدارس، زمینه تقویت هویت روانی–اجتماعی و حضور مسئولانه دانش آموزان در جهان دیجیتال را فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

فرهنگ دیجیتال ، هویت روانی–اجتماعی ، هویت دیجیتال ، شبکه های اجتماعی ، خودآگاهی ، تفکر انتقادی ، تربیت دیجیتال ، آموزش و پرورش