زندگی تحصیلی در سایه رسانه های اجتماعی؛ واکاوی نقش فرهنگ دیجیتال در شکل گیری خودپنداره و انگیزش دانش آموزان

گسترش رسانه های اجتماعی، تجربه نوجوانان از مدرسه و یادگیری را از محدوده کلاس درس فراتر برده و بخشی از فرایند شکل گیری تصویر آنان از خود را به فضای دیجیتال منتقل کرده است. دانش آموز امروز علاوه بر ارزیابی هایی که در مدرسه دریافت می کند، به صورت مداوم با روایت هایی از موفقیت، پیشرفت و سبک زندگی دیگران مواجه می شود و ممکن است توانایی های خود را در مقایسه با این تصاویر ارزیابی کند. چنین شرایطی می تواند بر نگرش فرد نسبت به توانایی های تحصیلی، میزان تمایل او به یادگیری و نحوه حضورش در موقعیت های اجتماعی اثر بگذارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه میان تجربه فرهنگی دانش آموزان در شبکه های اجتماعی و شکل گیری هویت تحصیلی آنان انجام شده است.این مطالعه با روش توصیفی همبستگی انجام گرفت و جامعه آماری آن را ۴۵۰ دانش آموز دوره متوسطه دوم مدارس شهری تشکیل دادند که با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای انتخاب شدند. برای گردآوری داده ها از ابزارهای استاندارد سنجش خودپنداره تحصیلی، انگیزش یادگیری، اضطراب ناشی از مقایسه اجتماعی و مولفه های مرتبط با فرهنگ دیجیتال استفاده شد. داده های گردآوری شده با بهره گیری از ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و تحلیل واریانس چندمتغیری مورد بررسی قرار گرفت تا ارتباط میان الگوهای حضور در فضای مجازی و مولفه های تجربه تحصیلی مشخص شود.نتایج نشان داد که نوع مواجهه دانش آموزان با شبکه های اجتماعی از میزان حضور آنان در این فضا اهمیت بیشتری دارد. دانش آموزانی که بیشتر در معرض محتوای مقایسه ای و نمایش های ایده آل شده از موفقیت قرار داشتند، سطوح بالاتری از اضطراب مقایسه اجتماعی و سطوح پایین تری از انگیزش درونی را نشان دادند. همچنین میان الگوی استفاده از رسانه های اجتماعی و مولفه های هویت تحصیلی رابطه مشاهده شد. یافته ها بیانگر آن است که تجربه دیجیتال دانش آموز می تواند نگرش او نسبت به توانایی های تحصیلی و جایگاه خود در میان همسالان را تحت تاثیر قرار دهد.از سوی دیگر، نتایج نشان داد که فضای مجازی الزاما محیطی آسیب زا نیست. دانش آموزانی که از شبکه های اجتماعی برای یادگیری، تبادل تجربه، دریافت حمایت و مشارکت در فعالیت های آموزشی استفاده می کردند، تجربه متفاوتی از این فضا داشتند. این موضوع نشان می دهد که پیامدهای فرهنگ دیجیتال تابعی از شیوه استفاده، نوع محتوای مصرف شده و زمینه اجتماعی و خانوادگی دانش آموز است و نمی توان صرفا با افزایش یا کاهش زمان استفاده از رسانه، آثار آن را توضیح داد.برآیند پژوهش ضرورت بازنگری در رویکرد مدارس نسبت به حضور دانش آموزان در فضای دیجیتال را آشکار می کند. برخورد صرفا محدودکننده با شبکه های اجتماعی نمی تواند مسئله مقایسه اجتماعی و تاثیر آن بر هویت تحصیلی را حل کند. در مقابل، آموزش سواد رسانه ای، تقویت مهارت تحلیل انتقادی محتوا، ایجاد فرصت برای تجربه موفقیت واقعی و فراهم کردن حمایت عاطفی و آموزشی می تواند به دانش آموز کمک کند تا تصویری مستقل تر و واقع بینانه تر از توانایی های خود شکل دهد. بنابراین، مدرسه در عصر دیجیتال باید علاوه بر آموزش محتوای درسی، دانش آموز را برای مدیریت تجربه روانی و فرهنگی خود در محیط های رسانه ای نیز آماده کند.

کلیدواژه ها:

هویت تحصیلی ، فرهنگ دیجیتال ، رسانه های اجتماعی ، خودپنداره تحصیلی ، انگیزش یادگیری ، مقایسه اجتماعی ، سواد رسانه ای