جایگاه مکتب خانه ها در آموزش کودکان و انتقال سواد دینی و ادبی در ایران پس از اسلام تا پیش از صفویه

مکتب خانه ها از مهم ترین نهادهای آموزشی سنتی در ایران پس از اسلام به شمار می رفتند که نقش اساسی در آموزش ابتدایی کودکان و انتقال عناصر بنیادین فرهنگ دینی و ادبی جامعه ایفا می کردند. این مراکز آموزشی که عمدتا به صورت محلی و مردمی در شهرها و روستاها فعالیت داشتند، نخستین مرحله آموزش منظم را برای کودکان فراهم می ساختند و آنان را با مهارت های پایه ای خواندن و نوشتن آشنا می کردند. در ساختار آموزشی مکتب خانه ها، قرآن و متون دینی جایگاه محوری داشتند و آموزش الفبا، قرائت، حفظ آیات و آشنایی با مفاهیم اخلاقی و اعتقادی بخش مهمی از فرایند یادگیری را تشکیل می داد. از این رو، مکتب خانه ها در شکل گیری سواد دینی کودکان و آشنایی آنان با آموزه های اسلامی نقش مهمی داشتند. در کنار آموزش دینی، این نهادها در انتقال سواد ادبی نیز موثر بودند. آموزش خواندن و نوشتن، آشنایی با زبان فارسی، بهره گیری از حکایت ها، متون اخلاقی و گاه اشعار ساده، زمینه آشنایی کودکان با میراث ادبی و فرهنگی جامعه را فراهم می کرد. بدین ترتیب، مکتب خانه ها به عنوان حلقه ای میان خانواده، دین، زبان و فرهنگ مکتوب عمل می کردند و نقش مهمی در تداوم و بازتولید فرهنگ ایرانی اسلامی داشتند. این پژوهش با رویکردی تاریخی و تحلیلی به بررسی جایگاه مکتب خانه ها در آموزش کودکان و نقش آن ها در انتقال سواد دینی و ادبی در ایران از آغاز دوره اسلامی تا پیش از شکل گیری دولت صفوی می پردازد و می کوشد کارکردهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی این نهادها را در بستر تاریخ فرهنگی ایران تبیین کند.

کلیدواژه ها:

مکتب خانه ، آموزش کودکان ، سواد دینی ، سواد ادبی ، آموزش سنتی ، تاریخ آموزش در ایران و فرهنگ ایرانی اسلامی.