چالش ها و فرصت های اخلاقی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در محیط های آموزشی

زمینه و هدف: ورود ابزارهای هوش مصنوعی (AI) به محیط های آموزشی، تحولی بنیادین در فرایند یاددهی یادگیری ایجاد کرده است. باوجود مزایای شناختی و سازمانی این ابزارها، کاربست آنها با پیچیدگی های اخلاقی متعددی همراه است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی نظام مند چالش ها و فرصت های اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در آموزش و ارائه چهارچوب تحلیلی برای مدیریت این تعارض ها است.روش: این پژوهش یک مطالعه مروری نظام مند است که بر پایه پروتکل PRISMA انجام شد. جستوجوی جامع در پایگاه های علمی معتبر (Web of Science، Scopus، ScienceDirect و Google Scholar) در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ صورت گرفت. از مجموع ۸۴۷ مقاله اولیه، پس از حذف موارد تکراری و اعمال معیارهای ورود، ۴۷ مطالعه به مرحله تحلیل نهایی راه یافتند. داده ها با روش تحلیل مضمونی (Thematic Analysis) و با نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند.یافته ها: چالش های اخلاقی در پنج مضمون اصلی طبقه بندی شدند: (۱) حریم خصوصی و امنیت داده ها، (۲) سوگیری الگوریتمی و تبعیض، (۳) مالکیت فکری و اصالت علمی، (۴) استقلال و انگیزش یادگیرنده، و (۵) شفافیت و پاسخگویی سیستم. در مقابل، فرصت ها در چهار مضمون شناسایی شد: (۱) شخصی سازی یادگیری، (۲) ارزیابی عادلانه و مستمر، (۳) دسترس پذیری و آموزش فراگیر، و (۴) تسهیل بازخورد بهنگام.نتیجه گیری: بهره مندی اخلاقی از هوش مصنوعی در آموزش، مستلزم تدوین سیاست های اخلاقی شفاف، مشارکت ذی نفعان، سواد دیجیتالی اخلاقی معلمان و طراحی سیستم های انسانی محور است. چارچوب ارائه شده در این پژوهش میتواند مبنای تصمیم گیری سیاستگذاران آموزشی و مدیران دانشگاهی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، اخلاق آموزشی ، حریم خصوصی ، سوگیری الگوریتمی ، یادگیری شخصی سازی شده ، مالکیت فکری