نقش هوش مصنوعی مولد در تقویت تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان دوره ابتدایی

گسترش سریع ابزارهای هوش مصنوعی مولد مانند چت بات های مکالمه محور و مولدهای تصویر و متن، پرسش های تازه ای را درباره تاثیر این فناوری ها بر رشد شناختی دانش آموزان دوره ابتدایی مطرح کرده است. هدف این مقاله مروری، بررسی و تحلیل تطبیقی شواهد پژوهشی موجود درباره نقش هوش مصنوعی مولد در تقویت یا تضعیف دو سازه کلیدی تفکر انتقادی و خلاقیت در دانش آموزان دوره ابتدایی است. برای این منظور، پیشینه پژوهشی از پایگاه های علمی معتبر بین المللی (از جمله فرانتیرز، اسپرینگر، ساینس دایرکت، آرکایو و نیچر) و منابع علمی داخلی (سیویلیکا و نشریات دانشگاهی) از سال های اخیر تا ۱۴۰۵ (۲۰۲۶ میلادی) گردآوری و طبقه بندی شد. یافته ها نشان می دهند که هوش مصنوعی مولد، در صورت به کارگیری هدفمند و همراه با داربست های آموزشی مناسب مانند طراحی تکالیف مبتنی بر فرایند به جای محصول نهایی، آموزش سواد هوش مصنوعی و تشویق کودک به ارزیابی و نقد خروجی های هوش مصنوعی می تواند زمینه ساز رشد خلاقیت واگرا، ایده پردازی و بیان چندوجهی باشد. در مقابل، استفاده غیرفعال و بدون نظارت از این ابزارها، به ویژه هنگامی که کودک صرفا پاسخ آماده را می پذیرد، با پدیده «تخلیه شناختی» (Cognitive Offloading) و کاهش انگیزه تلاش ذهنی مستقل پیوند دارد که می تواند به تضعیف تدریجی تفکر انتقادی بینجامد. با توجه به حساسیت ویژه دوره ابتدایی از نظر شکل گیری بنیادهای شناختی و فراشناختی، این مقاله بر ضرورت طراحی آموزشی آگاهانه، نظارت بزرگ سال و آموزش سواد هوش مصنوعی متناسب با سن، به عنوان شرط لازم برای بهره گیری سازنده از این فناوری در مدارس ابتدایی تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، تفکر انتقادی ، خلاقیت ، دانش آموزان ابتدایی ، سواد هوش مصنوعی ، تخلیه شناختی ، آموزش و پرورش