میترا فراتر از میترائیسم: صعود تئورژیک در PGM IV و مسئله هویت لیترژیک در اواخر باستان

این پژوهش به بررسی انتقادی متن PGM IV ۴۷۵–۸۲۰، موسوم به «لیترژی میتراس»، با تمرکز بر مسئله هویت لیترژیک آن در نسبت با میترائیسم رومی می پردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که آیا این متن را می توان سندی مستقیم از آیین مهرابه ای دانست یا باید آن را در بستر گسترده تر تئورژی و عرفان کیهانی اواخر باستان تحلیل کرد. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل متن محور، مقایسه تاریخی-انتقادی با خوانش کلاسیک فرانتس کومونت، و بررسی تطبیقی گفتمان صعود و نجات در سنت های هم دوره است. تحلیل ساختاری متن نشان می دهد که PGM IV الگویی از صعود فردی را ارائه می کند که شامل تطهیر، عبور از مراتب کیهانی، رویت «خورشید نیمه شب» و مواجهه با میتراس به عنوان نیرویی نورانی و متعالی است. این ساختار با کیهان شناسی میترائیسم رومی هم پوشانی دارد، اما فاقد شواهد نهادی مرتبط با درجات تشرف مهرابه ای است. در نتیجه، متن بیش از آنکه بازتاب مستقیم آیین میترایی باشد، نمونه ای از بازپیکربندی مفهومی نام میتراس در گفتمان سیال دینی اواخر باستان است.یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت دینی در این دوره باید به صورت طیفی و چندلایه فهمیده شود و حضور میتراس در PGM IV را باید در چارچوب شبکه ای از مفاهیم نور، صعود و نجات تحلیل کرد، نه در قالب تداوم نهادی ساده.

کلیدواژه ها:

میتراس ، PGM IV ، میترائیسم رومی ، صعود کیهانی ، تئورژی ، هویت لیترژیک