بازخوانی مفهوم عدالت در حکمت اسلامی و نقش آن در تکوین ساختار فضایی شهر

عدالت به عنوان یکی از بنیادی ترین مفاهیم در حکمت اسلامی، نه تنها در حوزه های فلسفه سیاسی و اخلاق، بلکه در عرصه های عینی تر از جمله شهرسازی و ساختار فضایی شهر نیز تجلی می یابد. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و با بهره گیری از روش اسنادی-تحلیلی، به بازخوانی مفهوم عدالت در حکمت اسلامی و تبیین نقش آن در تکوین ساختار فضایی شهر پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عدالت در حکمت اسلامی، فراتر از یک مفهوم انتزاعی، دارای سه سطح هستی شناختی، معرفت شناختی و عملی است و پنج مولفه کلیدی آن عبارت اند از: نهادن هر چیزی به جای خود، توازن و تناسب، هماهنگی، مسئولیت عمومی و سعادت. این مولفه ها در عرصه شهرسازی اسلامی به صورت سلسله مراتب فضایی و مرکزیت، تناسب و تعادل در توزیع کاربری ها، دسترسی عادلانه به فضاهای عمومی، رعایت حریم های خصوصی و عمومی، و محله محوری تجلی یافته اند. همچنین بر اساس یافته ها، چهار اصل بنیادین برای عدالت فضایی در شهر اسلامی قابل صورتبندی است: منفعت عمومی در امور عمومی، برابری در حقوق عمومی، دسترسی برابر به خدمات عمومی، و نابرابری در حقوق اکتسابی فردی-اجتماعی. شهر اسلامی را می توان تجسم عینی عدالت به معنای نظام مند و متوازن دانست؛ نظامی که در آن هر عنصری در جایگاه خود قرار دارد و حقوق همه شهروندان تامین می شود. بازخوانی این مفهوم می تواند الگویی کارآمد برای برنامه ریزی شهری معاصر ارائه دهد و بر محورهایی چون مرکزیت زدایی و تقویت محلات، تامین دسترسی عادلانه، تناسب و تعادل در توسعه، و مشارکت شهروندان تاکید دارد. با این حال، پژوهش حاضر با محدودیت تمرکز بر متون نظری و عدم بررسی میدانی مواجه بوده است؛ از این رو، پیشنهاد می شود پژوهش های آینده به بررسی تطبیقی شهرهای اسلامی در دوره های مختلف تاریخی و سنجش عدالت فضایی در شهرهای معاصر با استفاده از شاخص های مستخرج از حکمت اسلامی بپردازند.

کلیدواژه ها:

عدالت ، حکمت اسلامی ، ساختار فضایی شهر