طراحی چارچوب اخلاق محور برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مولد در آموزش زبان و ادبیات فارسی: از امانت علمی تا مسئولیت پذیری دیجیتال دانش آموزان

گسترش هوش مصنوعی مولد، به ویژه ابزارهایی نظیر ChatGPT،Gemini و Copilot، فرصت های تازه ای را برای آموزش زبان و ادبیات فارسی فراهم کرده است. این فناوری ها می توانند در ایده پردازی، تحلیل متون، بازخورددهی، بازنویسی و تقویت فرایند یادگیری نقش موثری ایفا کنند؛ اما در کنار این ظرفیت ها، چالش های اخلاقی مهمی نیز ایجاد شده است. استفاده بدون ضابطه از هوش مصنوعی می تواند به کاهش مشارکت شناختی دانش آموزان، تضعیف اصالت آثار نوشتاری، افزایش وابستگی به فناوری، ابهام در مالکیت فکری و بروز رفتارهای غیراخلاقی در فعالیت های آموزشی منجر شود. در چنین شرایطی، آموزش زبان و ادبیات فارسی بیش از هر زمان دیگری نیازمند چارچوبی است که بهره گیری از هوش مصنوعی را با اصول اخلاق حرفه ای، امانت علمی و مسئولیت پذیری دیجیتال پیوند دهد.هدف این مقاله، ارائه چارچوبی اخلاق محور برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مولد در آموزش زبان و ادبیات فارسی است. این پژوهش با رویکرد مروری تحلیلی و بر پایه تحلیل اسناد و مطالعات معتبر بین المللی در حوزه هوش مصنوعی، اخلاق آموزشی، سواد دیجیتال و آموزش زبان انجام شده است. منابعی همچون اسناد یونسکو، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، کمیسیون اروپا و پژوهش های جدید حوزه هوش مصنوعی در آموزش، مبنای تدوین چارچوب پیشنهادی قرار گرفته اند.نتایج مطالعه نشان می دهد که استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مستلزم توجه هم زمان به پنج اصل بنیادین است: شفافیت در استفاده از فناوری، حفظ اصالت یادگیری، رعایت امانت علمی، تقویت تفکر انتقادی و مسئولیت پذیری دیجیتال. بر همین اساس، مقاله حاضر چارچوبی پنج بعدی برای هدایت فعالیت های آموزشی در کلاس های زبان و ادبیات فارسی پیشنهاد می کند که در آن نقش معلم از کنترل کننده فناوری به هدایتگر یادگیری اخلاق مدار تغییر می یابد. این چارچوب می تواند ضمن بهره گیری از ظرفیت های هوش مصنوعی، از تضعیف مهارت های زبانی، خلاقیت و استقلال فکری دانش آموزان جلوگیری کرده و زمینه پرورش شهروندانی مسئول، آگاه و اخلاق مدار در عصر دیجیتال را فراهم سازد.واژگان کلیدی: هوش مصنوعی مولد، اخلاق آموزشی، زبان و ادبیات فارسی، امانت علمی، مسئولیت پذیری دیجیتال، اصالت یادگیری.