طراحی و اعتبارسنجی چارچوب توسعه «سواد هوش مصنوعی» (AI Literacy) در آموزش زبان و ادبیات فارسی: از مصرف کننده فناوری تا یادگیرنده نقاد

چکیدهظهور هوش مصنوعی مولد، مفهوم سواد در نظام های آموزشی را دستخوش تغییر کرده است. در گذشته، سواد دیجیتال بیشتر به توانایی استفاده از ابزارهای فناورانه محدود می شد، اما امروزه دانش آموزان علاوه بر مهارت کار با فناوری، باید بتوانند نحوه عملکرد، قابلیت ها، محدودیت ها، سوگیری ها و پیامدهای اخلاقی هوش مصنوعی را نیز درک و ارزیابی کنند. این مجموعه شایستگی ها با عنوان «سواد هوش مصنوعی» (Artificial Intelligence Literacy)شناخته می شود و یکی از مهارت های کلیدی شهروندان قرن بیست ویکم به شمار می رود. با وجود اهمیت روزافزون این مفهوم، در برنامه های درسی زبان و ادبیات فارسی کمتر به نقش این درس در توسعه سواد هوش مصنوعی پرداخته شده و اغلب پژوهش ها بر آموزش مهارت های فنی یا معرفی ابزارهای هوش مصنوعی تمرکز داشته اند.هدف پژوهش حاضر، ارائه چارچوبی مفهومی برای توسعه سواد هوش مصنوعی در آموزش زبان و ادبیات فارسی با تاکید بر پرورش یادگیرنده نقاد، مسئول و اخلاق مدار است. این پژوهش با روش مروری تحلیلی و از طریق تحلیل اسناد بین المللی، پژوهش های علمی و چارچوب های معتبر حوزه هوش مصنوعی در آموزش انجام شده است. مبانی نظری پژوهش بر اسناد یونسکو، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، انجمن بین المللی فناوری در آموزش (ISTE) و مطالعات Long و Magerko درباره سواد هوش مصنوعی استوار است.نتایج پژوهش نشان می دهد که سواد هوش مصنوعی در آموزش زبان و ادبیات فارسی صرفا به مهارت استفاده از ابزارهای هوشمند محدود نمی شود، بلکه شامل پنج مولفه اساسی است: درک مفاهیم پایه هوش مصنوعی، ارزیابی انتقادی خروجی های هوش مصنوعی، استفاده اخلاق مدار از فناوری، تولید خلاقانه محتوا با مشارکت انسانی و تصمیم گیری مسئولانه در فضای دیجیتال. بر این اساس، چارچوب پیشنهادی مقاله بر یادگیری فعال، تحلیل انتقادی متون، تقویت استقلال فکری و ارتقای مسئولیت پذیری دیجیتال استوار است و می تواند مبنایی برای بازنگری برنامه های درسی، طراحی فعالیت های آموزشی و توانمندسازی دبیران زبان و ادبیات فارسی باشد.واژگان کلیدی: سواد هوش مصنوعی، زبان و ادبیات فارسی، هوش مصنوعی مولد، تفکر انتقادی، سواد دیجیتال، آموزش متوسطه.