هنر گفتگو در محیط کلاس: ارتقای مهارت های عاطفی-اجتماعی دانش آموزان از طریق رویکردهای ارتباطی معلم

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هنر گفتگو و رویکردهای ارتباطی معلم در ارتقای مهارت های عاطفی-اجتماعی دانش آموزان دوره متوسطه انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش شناسی، ترکیبی (آمیخته) از نوع اکتشافی متوالی بود که در بخش کیفی با استفاده از روش مطالعه پدیدارشناسی تفسیری به شناسایی و تبیین ابعاد رویکردهای ارتباطی موثر معلم و تاثیر آن بر مهارت های عاطفی-اجتماعی دانش آموزان پرداخته و در بخش کمی با استفاده از روش شبه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل، اثربخشی یک برنامه مداخله ای مبتنی بر آموزش هنر گفتگو به معلمان را بر مهارت های عاطفی-اجتماعی دانش آموزان مورد سنجش قرار داده است. جامعه آماری بخش کیفی شامل معلمان با سابقه تدریس بیش از ده سال و دانش آموزان پایه دهم و یازدهم شهر تهران بودند که از میان آن ها با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، تعداد بیست و پنج نفر (پانزده معلم و ده دانش آموز) انتخاب شدند و جامعه آماری بخش کمی شامل کلیه دانش آموزان پسر پایه دهم رشته علوم انسانی شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بود که از میان آن ها با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، شصت نفر (سی نفر گروه آزمایش و سی نفر گروه کنترل) انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل مصاحبه های نیمه ساختاریافته (بخش کیفی)، پرسشنامه استاندارد مهارت های عاطفی-اجتماعی (SEISS) با ۳۵ گویه در پنج مولفه (خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی، مهارت های ارتباطی و تصمیم گیری مسئولانه) و همچنین چک لیست مشاهده رفتارهای ارتباطی معلم بود که روایی و پایایی آن ها با استفاده از روش های مناسب تایید گردید. گروه آزمایش به مدت چهارده جلسه تحت آموزش معلمان در زمینه هنر گفتگو و رویکردهای ارتباطی موثر (شامل گوش دادن فعال، همدلی، پرسش گری تاملی، بازخورد عاطفی، مدیریت تعارض و گفتگوی احترام آمیز) قرار گرفتند، در حالی که گروه کنترل، تعاملات معمول و سنتی را با معلمان خود تجربه کردند. یافته های بخش کیفی نشان داد که هنر گفتگو در کلاس دارای چهار بعد اصلی شامل ابعاد شناختی (تفکر نقادانه، پرسش گری تاملی و استدلال آوری)، ابعاد عاطفی (همدلی، احترام و پذیرش)، ابعاد رفتاری (گوش دادن فعال، بازخورد سازنده و مدیریت تعارض) و ابعاد اجتماعی (ایجاد فضای امن، مشارکت برابر و گفتگوی دموکراتیک) است و از دیدگاه مشارکت کنندگان، معلمانی که از این ابعاد در ارتباط با دانش آموزان استفاده می کنند، به طور قابل توجهی بر مهارت های عاطفی-اجتماعی آن ها تاثیر مثبت می گذارند. در بخش کمی، نتایج نشان داد که برنامه مداخله ای مبتنی بر آموزش هنر گفتگو به معلمان، به طور معناداری باعث افزایش مهارت های عاطفی-اجتماعی دانش آموزان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل شده است و این افزایش در تمامی پنج مولفه با اندازه های اثر متفاوت همراه بود و بیشترین تاثیر بر مولفه های خودآگاهی و مهارت های ارتباطی و کمترین تاثیر بر مولفه تصمیم گیری مسئولانه مشاهده شد.

کلیدواژه ها:

هنر گفتگو ، رویکردهای ارتباطی ، مهارت های عاطفی-اجتماعی ، معلمان ، دانش آموزان متوسطه.