بررسی فقهی و حقوقی قاعده لاضرر و کارکردهای آن در نظام حقوقی معاصر

قاعده لاضرر از مهم ترین و پرکاربردترین قواعد فقه اسلامی است که در طول تاریخ فقه امامیه نقش بنیادینی در استنباط احکام شرعی و تنظیم روابط حقوقی و اجتماعی ایفا کرده است. این قاعده که مستند اصلی آن حدیث مشهور «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» است، بر نفی ضرر و جلوگیری از ورود خسارت ناروا به اشخاص دلالت دارد و از همین رو در بسیاری از ابواب فقه و حقوق مورد استناد فقها و حقوقدانان قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر بررسی مبانی فقهی و حقوقی قاعده لاضرر، تبیین قلمرو اجرایی آن و تحلیل نقش این قاعده در حل تعارضات حقوقی و اجتماعی معاصر است. پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای انجام شده و داده های آن از آثار فقهای برجسته امامیه، مقالات علمی و پژوهش های حقوقی گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که قاعده لاضرر علاوه بر نفی احکام زیان بار، به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای حمایت از حقوق افراد، جلوگیری از سوءاستفاده از حق، جبران خسارت و برقراری عدالت اجتماعی عمل می کند. همچنین بررسی دیدگاه های فقهی و مطالعات حقوقی معاصر بیانگر آن است که این قاعده در حوزه های مختلفی همچون مسئولیت مدنی، حقوق خانواده، حقوق مالکیت، حقوق عمومی و رویه قضایی کاربرد گسترده ای دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که قاعده لاضرر به دلیل برخورداری از ظرفیت های گسترده فقهی و حقوقی، می تواند در مواجهه با مسائل نوپدید و چالش های حقوقی عصر حاضر نقش موثری ایفا کرده و زمینه تحقق عدالت، حمایت از حقوق شهروندان و ارتقای کارآمدی نظام حقوقی را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

قاعده لاضرر ، فقه امامیه ، مسئولیت مدنی ، قواعد فقهی ، حقوق اسلامی