بررسی نقش هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی در ارتقاء کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز و پیشگیری از فرسودگی شغلی معلمان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی در ارتقاء کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز و پیشگیری از فرسودگی شغلی معلمان دوره ابتدایی شهر تهران انجام شده است و این مطالعه به روش توصیفی-همبستگی با رویکردی ترکیبی از نوع اکتشافی متوالی طراحی گردید که در بخش کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی و انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۱۸ نفر از معلمان باتجربه و موفق مقطع ابتدایی که به روش نمونه گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند، به شناسایی ابعاد، مولفه ها و تجارب زیسته معلمان در زمینه نقش هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی در تعاملات کلاسی و مقابله با فرسودگی شغلی پرداخته شد و سپس در بخش کمی، بر اساس یافته های کیفی و همچنین، با اقتباس از پرسشنامه های استاندارد هوش هیجانی بار-آن ۱۹۹۷، مهارت های اجتماعی ماتسون و همکاران (۱۹۸۳)، کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز پیاانتا و همکاران (۲۰۱۲) و پرسشنامه فرسودگی شغلی ماسلاچ ۱۹۸۱، پرسشنامه محقق ساخته ای با ۶۸ گویه طراحی گردید و بر روی نمونه ای متشکل از ۳۷۰ معلم مقطع ابتدایی شهر تهران که با روش نمونه گیری طبقه ای متناسب با حجم انتخاب شدند، اجرا شد و داده ها با استفاده از روش های آمار توصیفی، ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه به روش گام به گام، تحلیل مسیر و آزمون تی مستقل تجزیه و تحلیل شدند و یافته ها نشان داد که بین هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی با کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز، رابطه مثبت و معنادار (به ترتیب ۵۸/۰r= و ۵۲/۰r= و با فرسودگی شغلی، رابطه منفی و معنادار (به ترتیب ۴۶/۰-r= و ۴۱/۰-r= وجود دارد و همچنین، نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام نشان داد که از میان مولفه های هوش هیجانی، مولفه های همدلی و خودتنظیمی با ضریب بتای ۳۲/۰ و ۲۸/۰ و از میان مولفه های مهارت های اجتماعی، مولفه های حل تعارض و ارتباط موثر با ضریب بتای ۲۴/۰ و ۲۲/۰، قوی ترین پیش بینی کننده های کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز هستند و همچنین، تحلیل مسیر نشان داد که کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز، نقش واسطه ای معناداری در رابطه بین هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی با فرسودگی شغلی ایفا می کند، به گونه ای که هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی از طریق افزایش کیفیت تعاملات، به طور غیرمستقیم به کاهش فرسودگی شغلی معلمان منجر می شوند و از سوی دیگر، نتایج آزمون تی مستقل نشان داد که بین معلمان با سابقه کمتر و بیشتر از ۱۵ سال از نظر مولفه های هوش هیجانی، کیفیت تعاملات و فرسودگی شغلی تفاوت معناداری وجود دارد، به گونه ای که معلمان با سابقه کمتر، هوش هیجانی بالاتر و تعاملات مثبت تری با دانش آموزان دارند و فرسودگی شغلی کمتری را تجربه می کنند .

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، مهارت های اجتماعی ، کیفیت تعاملات معلم-دانش آموز ، فرسودگی شغلی ، معلمان ابتدایی.