واکاوی نسبت «انسان متکامل» در الهیات تمدن اسلامی با «هویت دانش آموزی» در عصر دیجیتال؛ راهکارهایی برای مقابله با بحران بی هویتی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی نسبت «انسان متکامل» در الهیات تمدن اسلامی با «هویت دانش آموزی» در عصر دیجیتال و ارائه راهکارهایی برای مقابله با بحران بی هویتی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از حیث روش، تحلیلی-اسنادی با رویکرد توصیفی-تفسیری بود و با استفاده از روش تحلیل مفهومی و تحلیل مضمون، به بررسی و استخراج مولفه های انسان متکامل از منابع اسلامی (قرآن، نهج البلاغه، صحیفه سجادیه و آثار اندیشمندان اسلامی) و مولفه های هویت دانش آموزی در عصر دیجیتال از منابع مرتبط با جامعه شناسی آموزش و پرورش، روان شناسی تربیتی و مطالعات رسانه ای پرداخته شد. یافته های پژوهش نشان داد که انسان متکامل در الهیات تمدن اسلامی دارای ویژگی هایی نظیر عبودیت و توحیدمحوری، عقلانیت و علم گرایی، اخلاق مداری و فضیلت خواهی، مسئولیت پذیری و تعهد اجتماعی، هویت جمعی و امت محوری، تعادل و اعتدال در ابعاد مادی و معنوی، خودسازی و تزکیه نفس، و هدف داری و معناگرایی است و در مقابل، هویت دانش آموزی در عصر دیجیتال با ویژگی هایی نظیر سیالیت و چندگانگی، برساخت شدگی اجتماعی، وابستگی به فناوری، هویت نمایشی و عملکردی، فردگرایی شبکه ای، و مواجهه با انبوهی از هویت های جایگزین مشخص می شود. همچنین، بحران بی هویتی دانش آموزان در عصر دیجیتال ریشه در عواملی نظیر گسترش فضای مجازی و شبکه های اجتماعی، تضعیف نهادهای سنتی هویت ساز (خانواده، مدرسه و مسجد)، نسبی گرایی ارزشی، مصرف گرایی رسانه ای، و فقدان الگوهای اصیل و معنادار دارد. بر اساس یافته های پژوهش، نسبت انسان متکامل با هویت دانش آموزی در عصر دیجیتال از نوع «تقابل» نیست، بلکه از سنخ «تکامل بخشی» و «جهت دهی» است و می توان با استفاده از مولفه های انسان متکامل، به هویتی دیجیتال-اسلامی دست یافت که در عین بهره مندی از امکانات دنیای دیجیتال، هویت خود را در چارچوب توحیدی، اخلاقی و جمعی تعریف و تثبیت کند. راهکارهای استخراج شده در چهار سطح فردی (تقویت خودآگاهی و خودسازی، آگاهی رسانه ای و سواد دیجیتال، تمرین تصمیم گیری اخلاقی و انتخاب آگاهانه)، خانوادگی (ایجاد محیط امن ارتباطی، نظارت هوشمندانه بر مصرف رسانه، گفت وگوی بین نسلی و انتقال ارزش ها)، آموزشی (بازطراحی برنامه های درسی بر اساس مولفه های انسان متکامل، توانمندسازی معلمان در تربیت هویت محور، استفاده از ظرفیت های دیجیتال برای آموزش ارزش های دینی) و اجتماعی-فرهنگی (تولید محتوای دیجیتال هویت ساز، تقویت شبکه های اجتماعی سالم، بازآفرینی نقش مسجد و نهادهای دینی در فضای دیجیتال، حمایت از نخبگان و تاثیرگذاران دینی) طبقه بندی شدند. این پژوهش نشان می دهد که الهیات تمدن اسلامی با ارائه الگویی جامع و متوازن از انسان متکامل، می تواند پاسخی عمیق و ریشه دار به بحران بی هویتی دانش آموزان در عصر دیجیتال ارائه دهد و به جای انفعال در برابر موج بی هویتی، با تولید گفتمان قوی هویت ساز و ارائه الگوهای عملی، به بازسازی هویت دانش آموزی در افق تمدن نوین اسلامی کمک کند

کلیدواژه ها:

انسان متکامل ، الهیات تمدن اسلامی ، هویت دانش آموزی ، عصر دیجیتال ، بحران بی هویتی ، تربیت اسلامی