نقش خانواده و مدرسه در تربیت اخلاقی و اجتماعی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش خانواده و مدرسه در تربیت اخلاقی و اجتماعی دانش آموزان انجام شده است. این مطالعه از نوع تحقیقات کیفی با رویکرد پدیدارشناسی تفسیری به اجرا درآمده و جامعه آماری آن شامل والدین، معلمان، مدیران مدارس و متخصصان حوزه تربیت اخلاقی و اجتماعی در شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بوده است. برای انتخاب مشارکت کنندگان، از روش نمونه گیری هدفمند با حداکثر تنوع استفاده شد و داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۳۸ مشارکت کننده (شامل ۱۲ والد، ۱۴ معلم، ۶ مدیر مدرسه و ۶ متخصص حوزه تربیت اخلاقی و اجتماعی) که همگی حداقل به مدت پنج سال تجربه مستقیم در زمینه تربیت اخلاقی و اجتماعی دانش آموزان داشتند، گردآوری گردید و مصاحبه ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. برای تحلیل داده ها، از روش تحلیل مضمون با رویکرد کلارک و براون (۲۰۰۶) استفاده شد و کدگذاری در سه سطح باز، محوری و انتخابی انجام گرفت و برای تامین اعتبار و پایایی یافته ها، از روش های سه سوسازی منابع داده، بازبینی توسط مشارکت کنندگان، بررسی همکاران و خودبازبینی پژوهشگر استفاده گردید. یافته های پژوهش به شناسایی ۶ مضمون اصلی و ۲۸ مضمون فرعی انجامید که مضامین اصلی شامل «نقش های تربیتی خانواده»، «نقش های تربیتی مدرسه»، «تعامل و هماهنگی خانواده و مدرسه»، «چالش های فراروی تربیت اخلاقی و اجتماعی»، «عوامل تسهیل کننده تربیت اخلاقی و اجتماعی» و «پیامدهای تربیت اخلاقی و اجتماعی موثر» بودند. همچنین، مشارکت کنندگان به تفصیل به تبیین نقش های مکمل و گاه متضاد خانواده و مدرسه در تربیت اخلاقی و اجتماعی دانش آموزان پرداختند و بر این نکته تاکید داشتند که خانواده به عنوان نخستین و مهم ترین نهاد تربیتی، نقش بنیادین در شکل گیری پایه های اخلاقی و اجتماعی کودک ایفا می کند و مدرسه نیز به عنوان دومین نهاد اجتماعی مهم، با ارائه برنامه های منظم آموزشی و پرورشی، نقش تکمیل کننده، اصلاح کننده و غنی سازی کننده را بر عهده دارد و موفقیت در تربیت اخلاقی و اجتماعی، مستلزم تعامل و هماهنگی عمیق، مستمر و دوسویه بین این دو نهاد است و در صورت عدم هماهنگی و وجود تعارض بین ارزش ها و رفتارهای خانواده و مدرسه، دانش آموزان دچار سردرگمی، تعارض ارزشی و کاهش انگیزه برای پذیرش هنجارهای اخلاقی و اجتماعی می شوند. بر اساس یافته ها، مدل مفهومی «تربیت اخلاقی و اجتماعی هماهنگ» ارائه گردید که شامل چهار مولفه اصلی هماهنگی ارزشی، ارتباط مستمر، مشارکت فعال و حمایت متقابل است و می تواند به عنوان چارچوبی راهنما برای بهبود تعامل خانواده و مدرسه در جهت ارتقای تربیت اخلاقی و اجتماعی دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد و بر اساس این مدل، پیشنهادات عملی برای سیاست گذاران، برنامه ریزان آموزشی، مدیران مدارس، معلمان و والدین ارائه گردیده است.

کلیدواژه ها:

تربیت اخلاقی ، تربیت اجتماعی ، خانواده ، مدرسه ، تعامل خانواده و مدرسه ، دانش آموزان