بازنمایی هویت ملی در کتب درسی زیست شناسی و تاریخ؛ تحلیل تطبیقی گفتمان های علمی و فرهنگی در نظام آموزش وپرورش

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بازنمایی هویت ملی در کتب درسی زیست شناسی و تاریخ و واکاوی گفتمان های علمی و فرهنگی در نظام آموزش وپرورش ایران انجام شده است. هویت ملی به عنوان سازه ای چندبعدی و پویا، در کتب درسی از طرق مختلف بازنمایی و بازتولید می شود. در این میان، دو درس زیست شناسی و تاریخ به دلیل ماهیت متفاوتشان (یکی مبتنی بر گفتمان علمی جهانی و دیگری مبتنی بر گفتمان فرهنگی-تاریخی ملی)، بستر مناسبی برای تحلیل تطبیقی شیوه های بازنمایی هویت ملی فراهم می کنند. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی بر اساس الگوی سه سطحی نورمن فرکلاف (تحلیل متن، تحلیل گفتمان و تحلیل اجتماعی) و روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه تحلیلی شامل کلیه کتب درسی زیست شناسی و تاریخ مقطع متوسطه دوم (پایه های دهم، یازدهم و دوازدهم) در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳، مجموعا ۱۲ جلد کتاب بود که به صورت سرشماری کامل تحلیل شدند. مولفه های هویت ملی در شش بعد «میراث فرهنگی و تمدنی»، «جغرافیا و سرزمین»، «مشاهیر و مفاخر ملی»، «نمادها و اسطوره های ملی»، «دین و مذهب» و «زبان و ادبیات فارسی» مورد واکاوی قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان داد که میان دو کتاب از نظر کمی و کیفی بازنمایی هویت ملی تفاوت های بنیادینی وجود دارد. در کتاب های تاریخ، ۶۴۷ واحد مرتبط با هویت ملی شناسایی شد که بیشترین فراوانی مربوط به بعد «میراث فرهنگی و تمدنی» (۳۸ درصد) و «دین و مذهب» (۲۷ درصد) بود. در مقابل، در کتاب های زیست شناسی تنها ۸۹ واحد مرتبط شناسایی شد که بیشترین فراوانی مربوط به بعد «مشاهیر و مفاخر ملی» (۴۲ درصد) و «جغرافیا و سرزمین» (۳۱ درصد) بود. تحلیل گفتمانی نشان داد که کتاب تاریخ از «گفتمان هویت بنیان و تمدن محور» با تاکید بر عظمت گذشته ایران و تداوم تاریخی آن بهره می برد، در حالی که کتاب زیست شناسی عمدتا در چارچوب «گفتمان علمی جهانی و جهان وطنی» حرکت می کند و مولفه های هویت ملی در آن اغلب به صورت حاشیه ای، ضمنی و غیرمستقیم حضور دارند. همچنین نتایج نشان داد که در هر دو کتاب، برخی ابعاد هویت ملی مانند «نمادها و اسطوره های ملی» و «زبان و ادبیات فارسی» به شدت کم توجه بوده اند. شکاف عمیق میان این دو گفتمان (گفتمان هویت بنیان تاریخ و گفتمان علمی جهان وطنی زیست شناسی) می تواند به پراکندگی و انسجام نیافتگی در فرایند هویت سازی ملی از طریق برنامه درسی منجر شود. این پژوهش پیشنهاد می کند که با اتخاذ رویکردی تلفیقی و میان رشته ای، مولفه های هویت ملی به شیوه ای طبیعی، غیرتصنعی و مرتبط با محتوای علمی در کتب درسی غیرتاریخی نیز گنجانده شود تا فرایند هویت سازی ملی در نظام آموزشی از انسجام و هماهنگی بیشتری برخوردار گردد.

کلیدواژه ها:

هویت ملی ، کتب درسی ، زیست شناسی ، تاریخ ، تحلیل گفتمان انتقادی ، گفتمان علمی ، گفتمان فرهنگی ، نظام آموزش وپرورش