بررسی نقش برنامه درسی پنهان در شکل گیری نگرش ها، ارزش ها و رفتارهای اجتماعی دانش آموزان در محیط مدرسه

برنامه درسی پنهان به عنوان ابعاد غیررسمی، ناخواسته و تعریف نشده تجربه یادگیری، نقشی حیاتی و غالبا عمیق تر از برنامه درسی رسمی در فرآیند جامعه پذیری دانش آموزان ایفا می کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش برنامه درسی پنهان در شکل گیری نگرش ها، ارزش ها و رفتارهای اجتماعی دانش آموزان در محیط مدرسه انجام شده است. روش پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد مرور نظام مند (Systematic Review) است. بدین منظور، با جست وجوی نظام مند در پایگاه های داده معتبر داخلی و بین المللی در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ (۲۰۱۱ تا ۲۰۲۵)، تعداد ۴۲ مقاله مرتبط که واجد معیارهای ورود به پژوهش بودند، انتخاب و با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها نشان داد که برنامه درسی پنهان از طریق سه مولفه کلیدی «ساختار فیزیکی و کالبدی مدرسه»، «روابط اجتماعی و تعاملات انسانی (معلم-دانش آموز و همسالان)» و «قوانین، مقررات و ساختار سازمانی مدرسه» بر دانش آموزان اثر می گذارد. پیامدهای این اثرگذاری در سه قلمرو طبقه بندی شد: ۱) نگرش ها (شامل نگرش به عدالت، جنسیت، اقتدار و خودپنداره تحصیلی)، ۲) ارزش ها (ارزش های اخلاقی، مسئولیت پذیری اجتماعی و هویت ملی-مذهبی) و ۳) رفتارهای اجتماعی (قانون پذیری، کار گروهی، رفتارهای جامعه پسند و رفتارهای انحرافی). نتایج پژوهش نشان می دهد که ناهماهنگی میان برنامه درسی رسمی و پنهان در مدارس ایران می تواند منجر به تعارض ارزش ها و رفتارهای دوگانه در دانش آموزان شود؛ از این رو، بازنگری در ساختار تعاملی مدارس، تقویت شایستگی های ارتباطی معلمان و تبدیل جو حاکم بر مدرسه به محیطی دموکراتیک و تعاملی، از مهم ترین راهکارهای همسوسازی برنامه درسی پنهان با اهداف رسمی نظام تعلیم و تربیت است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، نگرش های دانش آموزان ، درونی سازی ارزش ها ، رفتارهای اجتماعی ، جو مدرسه ، مرور نظام مند.