کیهان شناسی متری: بازخوانی وزن عروضی به مثابه مدل هندسی جهان در اشعار عرفانی فارسی

پیوند ناگسستنی میان موسیقی شعر و تجربه عرفانی، همواره از دیرباز در سنت ادبی فارسی، مجال تاملاتی بنیادین را فراهم آورده است. این مقاله در پی آن است که با وام گیری از چارچوب تحلیلی نشانه شناسی پساساخت گرا و بهره گیری از آموزه های کیهان شناسی ابن عربی، نظریه ای نوین در باب کارکرد وزن عروضی در شعر عرفانی فارسی ارائه دهد. فرضیه اصلی پژوهش، آن است که وزن عروضی در این گنجینه ادبی، صرفا قالبی شکلی یا ابزاری برای نظم دهی کلام نیست، بلکه «مدل هندسی جهان» یا به تعبیری «نقشه هستی شناختی»ای است که شاعر عارف، سیر صعودی روح و نسبت خود را با مراتب وجود در آن ترسیم می کند. با اتکا بر آرای اندیشمندانی چون هانری کربن (۱۹۷۸، ۱۹۸۱)، ویلیام چیتیک (۱۹۸۳، ۱۹۸۹)، توشیهیکو ایزوتسو (۱۹۶۴، ۱۹۸۳، ۲۰۰۷)، یوهانس تی. پی. د بروین (۱۹۸۴، ۱۹۹۷)، مایکل سلز (۱۹۹۵، ۲۰۰۰، ۲۰۰۸)، جی. کریستوف بورگل (۱۹۹۰، ۲۰۰۳)، لئونارد لوئیس (۲۰۰۸، ۲۰۱۴)، کارل ارنست (۱۹۹۷، ۲۰۰۳) و نیز تحلیل نمونه هایی از مثنوی مولوی، گلشن راز شبستری، منطق الطیر عطار و دیوان حافظ، این پژوهش نشان می دهد که چگونه تقطیع وزنی، تکرار افاعیل و به ویژه استفاده از بحر هزج مسدس محذوف یا بحر رمل، به سان یک «هندسه مقدس»، سلسله مراتب هستی از کثرت نازل تا وحدت عالی را بازنمایی می کند. مقاله در نهایت به این نتیجه می رسد که عروض فارسی در اشعار عرفانی، نه یک پدیده زبانی صرف، که یک «رویداد هستی شناختی» و ابزاری برای «ساخت شکنی زبان» و گریز از «ناتوانی زبان عرفانی» در بیان تجربه شهودی است. رویکرد مقاله تلفیقی از نقد پدیدارشناختی شعر (با تکیه بر آرای موریس مرلو-پونتی و ژان-لوک نانسی) و کیهان شناسی سمبولیک سنت اسلامی است.

کلیدواژه ها:

وزن عروضی ، کیهان شناسی ، شعر عرفانی فارسی ، نشانه شناسی ، ابن عربی ، مولوی ، مدل هندسی جهان ، نقد پدیدارشناختی