تحول هیئت های عزاداری در شهرهای ایران از اواخر قاجار تا پهلوی اول: از آیین دینی تا نهاد اجتماعی–سیاسی (۱۳۰۹–۱۳۶۰ ق / ۱۲۷۰–۱۳۲۰ ش)

هیئت های عزاداری در تاریخ اجتماعی ایران، صرفا مجموعه هایی برای برگزاری مناسک سوگواری نبوده اند، بلکه در بسیاری از دوره های تاریخی به عنوان یکی از مهم ترین عرصه های شکل گیری ارتباطات اجتماعی، بازتولید هویت مذهبی و سازمان یابی گروه های شهری عمل کرده اند. اواخر دوره قاجار و سال های منتهی به استقرار و تثبیت حکومت پهلوی اول، از مهم ترین مقاطع تاریخی در تحول ساختار، کارکرد و جایگاه اجتماعی این نهادها به شمار می آید. در این دوره، هیئت ها از قالب های سنتی و عمدتا محلی عزاداری فاصله گرفتند و در پیوند با تحولات جمعیتی، گسترش شهرنشینی، شکل گیری انجمن ها و تشکل های صنفی، انقلاب مشروطه، گسترش مطبوعات و در نهایت سیاست های تمرکزگرایانه دولت پهلوی، کارکردهای اجتماعی و سیاسی گسترده تری پیدا کردند. در دوره قاجار، مسجد، تکیه، بازار، محله و دربار هر یک در سازمان دهی مناسک مذهبی نقش داشتند و مراسم محرم توانست گروه های مختلف اجتماعی را در یک فضای مشترک گرد آورد. تکیه دولت به عنوان نمونه ای برجسته، نشان می دهد که عزاداری حتی در سطح حکومتی نیز می توانست با نمایش قدرت، مشروعیت سیاسی و نظم اجتماعی پیوند بخورد. با نزدیک شدن به دوره مشروطه، فضای اجتماعی و سیاسی ایران دستخوش دگرگونی شد و مناسک مذهبی نیز از این تغییرات تاثیر پذیرفت. هیئت ها و دسته های عزاداری در بسیاری از شهرها علاوه بر کارکرد مذهبی، به عرصه ای برای ارتباطات محله ای، تقویت همبستگی اجتماعی، انتقال اخبار و شکل گیری نوعی هویت جمعی تبدیل شدند. در همین روند، استفاده از ظرفیت هیئت ها برای بسیج اجتماعی و سیاسی افزایش یافت. از سوی دیگر، روی کار آمدن رضاشاه و سیاست های دولت جدید در زمینه تمرکز قدرت، نوسازی اداری و محدودسازی برخی مظاهر مذهبی، وضعیت هیئت ها و آیین های عزاداری را دگرگون کرد. محدودیت های اعمال شده بر برخی اشکال عزاداری عمومی، موجب شد بخشی از فعالیت های مذهبی از فضای عمومی به فضاهای خصوصی و خانگی منتقل شود و شکل های تازه ای از سازمان یابی مذهبی پدید آید. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی و با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، روند تحول هیئت های عزاداری در شهرهای ایران را از اواخر قاجار تا پایان پهلوی اول بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هیئت های عزاداری در این دوره از یک ساختار عمدتا آیینی و محلی به نهادی چندکارکردی تبدیل شدند که در کنار برگزاری مناسک مذهبی، نقش مهمی در ایجاد پیوندهای محله ای، تقویت سرمایه اجتماعی، سازمان دهی گروه های صنفی و انتقال مفاهیم هویتی و سیاسی ایفا می کردند. همچنین، سیاست های دولت پهلوی اول اگرچه در کوتاه مدت بخشی از فعالیت های علنی هیئت ها را محدود کرد، اما نتوانست سازمان اجتماعی و فرهنگی آنها را به طور کامل از میان ببرد و در برخی موارد موجب تغییر مکان و شیوه فعالیت آنها شد.

کلیدواژه ها:

هیئت های عزاداری ، محرم ، قاجار ، پهلوی اول ، عزاداری مذهبی ، تشکل های اجتماعی ، هویت جمعی ، سیاست مذهبی ، تکیه ، تاریخ اجتماعی ایران.