تقویت تفکر سیستمی در دانش آموزان برای درک بهتر پدیده های پیچیده جهان

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر تفکر سیستمی بر توانایی دانش آموزان در تحلیل و درک پدیده های پیچیده جهان انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه گواه بود. جامعه آماری پژوهش را دانش آموزان دوره متوسطه اول تشکیل دادند که در سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ در مدارس دولتی مشغول به تحصیل بودند. با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، ۶۰ دانش آموز انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه، هر گروه شامل ۳۰ نفر، جایگزین شدند. گروه آزمایش طی ۱۰ جلسه ۶۰ دقیقه ای در معرض برنامه آموزشی مبتنی بر تفکر سیستمی قرار گرفت که مولفه هایی همچون شناسایی اجزای سیستم، تشخیص روابط متقابل، تحلیل بازخوردها، ترسیم نمودارهای علی، شناسایی الگوها و بررسی پیامدهای کوتاه مدت و بلندمدت تصمیم ها را دربرمی گرفت، درحالی که گروه گواه آموزش معمول مدرسه را دریافت کرد. برای گردآوری داده ها از آزمون سنجش تفکر سیستمی و مقیاس درک پدیده های پیچیده استفاده شد که روایی محتوایی آن ها با نظر ۸ نفر از متخصصان علوم تربیتی و برنامه ریزی درسی تایید و پایایی آن ها با ضریب آلفای کرونباخ به ترتیب ۰/۸۷ و ۰/۸۴ به دست آمد. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ۲۶ و تحلیل کوواریانس چندمتغیری تحلیل شدند. نتایج نشان داد پس از کنترل نمرات پیش آزمون، اثر عضویت گروهی بر تفکر سیستمی و درک پدیده های پیچیده معنادار بود (p<۰/۰۰۱). میانگین تعدیل شده تفکر سیستمی در گروه آزمایش ۴۲/۶۱ و در گروه گواه ۳۴/۱۸ و میانگین تعدیل شده درک پدیده های پیچیده به ترتیب ۴۵/۲۷ و ۳۶/۴۹ به دست آمد. اندازه اثر آموزش برای تفکر سیستمی ۰/۴۶ و برای درک پدیده های پیچیده ۰/۴۱ گزارش شد که بیانگر اثر آموزشی متوسط تا نسبتا قوی بود. همچنین، تحلیل رگرسیون نشان داد تفکر سیستمی توانست ۳۸ درصد از واریانس توانایی دانش آموزان در درک پدیده های پیچیده را تبیین کند (R²=۰/۳۸، β=۰/۶۲، p<۰/۰۰۱). یافته ها نشان می دهد آموزش تفکر سیستمی با تقویت توانایی دانش آموزان در مشاهده روابط، تشخیص وابستگی متقابل عناصر و پیش بینی پیامدهای غیرخطی، می تواند فراتر از انتقال دانش موضوعی، ظرفیت آنان را برای مواجهه تحلیلی با مسائل پیچیده و چندبعدی افزایش دهد. بر این اساس، گنجاندن فعالیت های مسئله محور، نقشه های علی، تحلیل نظام مند مسائل واقعی و موقعیت های میان رشته ای در برنامه درسی می تواند به معلمان و برنامه ریزان آموزشی در پرورش یادگیرندگانی کمک کند که قادرند پدیده های پیچیده را به صورت شبکه ای، پویا و چندعلتی تحلیل کرده و برای مسائل نوظهور راه حل های سنجیده تری ارائه دهند.

کلیدواژه ها:

تفکر سیستمی ، پدیده های پیچیده ، دانش آموزان ، یادگیری میان رشته ای ، تفکر انتقادی ، حل مسئله ، آموزش مبتنی بر سیستم