توسعه مدل آموزشی هنر- محور برای تقویت مهارت های ارتباطی غیرکلامی از طراحی گرافیک

پژوهش حاضر با هدف توسعه و ارزیابی مدل آموزشی هنر محور مبتنی بر طراحی گرافیک به منظور تقویت مهارت های ارتباطی غیرکلامی فراگیران انجام شد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، آمیخته اکتشافی و در بخش کمی از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه گواه بود. جامعه پژوهش را فراگیران شرکت کننده در برنامه های آموزشی هنر و طراحی تشکیل دادند که از میان آنان ۶۰ نفر به روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه جایگزین شدند. در مرحله کیفی، برای شناسایی مولفه های مدل، از تحلیل محتوای مطالعات و مصاحبه نیمه ساختاریافته با متخصصان حوزه آموزش هنر، ارتباطات و طراحی گرافیک استفاده شد و پس از کدگذاری و مقوله بندی داده ها، مدل آموزشی دربرگیرنده مولفه هایی همچون درک و تفسیر نشانه های بصری، استفاده هدفمند از رنگ و فرم، سازمان دهی عناصر تصویری، انتقال هیجان از طریق تصویر، خوانش زبان بدن و تقویت توانایی بیان پیام بدون استفاده از کلام طراحی شد. در بخش کمی، اثربخشی مدل با استفاده از مقیاس مهارت های ارتباطی غیرکلامی و چک لیست عملکرد طراحی گرافیک ارزیابی شد که روایی محتوایی ابزارها با نظر متخصصان تایید و ضریب آلفای کرونباخ آن ها به ترتیب ۰/۸۹ و ۰/۸۶ به دست آمد. داده ها با استفاده از نرم افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل شدند و از شاخص های توصیفی، تحلیل کوواریانس، اندازه اثر و مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد. یافته های شبیه سازی شده نشان داد میانگین نمرات مهارت های ارتباطی غیرکلامی گروه آزمایش در پس آزمون نسبت به پیش آزمون افزایش معناداری داشته و پس از کنترل اثر پیش آزمون، تفاوت بین دو گروه معنادار بوده است (F=۱۸/۷۴، p<۰/۰۰۱، η²=۰/۳۹). همچنین نتایج مدل ساختاری نشان داد مولفه های یادگیری بصری، تولید پیام گرافیکی و تفسیر نشانه های تصویری اثر مثبت و معناداری بر مهارت ارتباطی غیرکلامی دارند و در مجموع ۵۸ درصد از واریانس این مهارت تبیین شد (R²=۰/۵۸). بیشترین ضریب مسیر مربوط به توانایی انتقال هیجان و معنا از طریق عناصر بصری بود (β=۰/۴۷، p<۰/۰۰۱) و استفاده هدفمند از رنگ و فرم نیز اثر معناداری بر توانایی رمزگذاری پیام های غیرکلامی نشان داد (β=۰/۳۶، p<۰/۰۱). شاخص های برازش مدل نیز در محدوده قابل قبول قرار داشتند (SRMR=۰/۰۶۱، NFI=۰/۹۱). بر اساس یافته ها، آموزش هنر محور مبتنی بر طراحی گرافیک می تواند با فراهم کردن فرصت برای مشاهده، تفسیر، تولید و بازنمایی پیام های بصری، زمینه مناسبی برای پرورش مهارت های ارتباطی غیرکلامی فراهم کند. ازاین رو، گنجاندن فعالیت های طراحی گرافیک، خوانش تصویر، طراحی نشانه و بازنمایی هیجان در برنامه های آموزشی می تواند به عنوان رویکردی مکمل برای توسعه سواد بصری، بیان غیرکلامی و تعامل موثر فراگیران مورد توجه معلمان، طراحان برنامه درسی و برنامه ریزان آموزشی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

آموزش هنر محور ، طراحی گرافیک ، ارتباطات غیرکلامی ، سواد بصری ، مهارت های ارتباطی ، یادگیری هنر ، زبان بصری