طراحی الگوی آموزش مدیریت هیجان بر اساس تعالیم اسلامی

مدیریت هیجان یکی از مولفه های بنیادین سلامت روان، رشد شخصیت، کیفیت روابط اجتماعی و موفقیت فردی است و در دهه های اخیر به یکی از محورهای اصلی پژوهش های روان شناسی، علوم تربیتی و مشاوره تبدیل شده است. با وجود توسعه الگوهای متعدد آموزش مدیریت هیجان، بیشتر این الگوها بر مبانی نظری روان شناسی معاصر استوار بوده و ظرفیت های ارزشمند آموزه های اسلامی در زمینه هدایت و تنظیم هیجان ها کمتر در قالب یک چارچوب آموزشی منسجم مورد توجه قرار گرفته است. از سوی دیگر، نظام تربیتی اسلام با ارائه مفاهیمی همچون صبر، حلم، کظم غیظ، توکل، شکر، رضا، عفو، تقوا، محاسبه نفس و مراقبه، دیدگاهی جامع نسبت به هدایت هیجان ها ارائه می دهد که علاوه بر تامین سلامت روان، رشد اخلاقی و تعالی معنوی انسان را نیز دنبال می کند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی آموزش مدیریت هیجان بر اساس تعالیم اسلامی و با بهره گیری هم زمان از آموزه های قرآن کریم، سنت نبوی، سیره اهل بیت(ع) و یافته های معتبر روان شناسی معاصر انجام شد.این پژوهش با رویکرد کیفی و بر پایه روش توصیفی تحلیلی انجام گرفت. داده های پژوهش از طریق مطالعه اسناد، منابع معتبر اسلامی و آثار علمی مرتبط با مدیریت هیجان گردآوری و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفت. در فرایند تحلیل، مولفه های مشترک و مکمل مدیریت هیجان در روان شناسی و تعالیم اسلامی استخراج، طبقه بندی و در قالب یک چارچوب منسجم سازمان دهی شدند. همچنین، تلاش شد با مقایسه مفاهیم بنیادین دو حوزه، الگویی طراحی شود که ضمن برخورداری از پشتوانه علمی، با فرهنگ، ارزش ها و نیازهای جامعه ایرانی اسلامی نیز همخوانی داشته باشد.یافته ها نشان داد که میان بسیاری از اصول مدیریت هیجان در روان شناسی و تعالیم اسلامی همگرایی قابل توجهی وجود دارد. مولفه هایی مانند خودآگاهی، شناخت هیجان، اصلاح ارزیابی های شناختی، کنترل تکانه، مسئولیت پذیری، خودکنترلی و انعطاف پذیری رفتاری در هر دو حوزه مورد تاکید قرار گرفته اند. در مقابل، تعالیم اسلامی با افزودن ابعاد اخلاقی و معنوی، چشم انداز جامع تری برای آموزش مدیریت هیجان ارائه می دهد. بر اساس نتایج، الگوی پیشنهادی از چهار مولفه اصلی شامل خودآگاهی و شناخت هیجان، آموزش مهارت های شناختی و رفتاری، تقویت فضایل اخلاقی و پرورش معنویت تشکیل شد. تعامل این مولفه ها زمینه هدایت صحیح هیجان ها، کاهش رفتارهای ناسازگار، افزایش تاب آوری، ارتقای خودکنترلی، بهبود روابط بین فردی، تقویت سلامت روان و رشد شخصیت را فراهم می سازد. همچنین تحلیل یافته ها نشان داد که مفاهیمی مانند صبر، حلم، توکل، شکر، کظم غیظ و محاسبه نفس، علاوه بر جایگاه اخلاقی و دینی، دارای کارکردهای تربیتی و روان شناختی مشخصی در تنظیم هیجان هستند و می توان آن ها را به مهارت های آموزشی قابل اجرا در محیط های آموزشی و مشاوره ای تبدیل کرد.نتایج پژوهش بیانگر آن است که تلفیق دستاوردهای روان شناسی معاصر با تعالیم اسلامی، ظرفیت مناسبی برای طراحی الگوهای بومی آموزش مدیریت هیجان فراهم می آورد و می تواند بخشی از خلا موجود در ادبیات پژوهش را برطرف سازد. الگوی ارائه شده علاوه بر برخورداری از انسجام نظری، قابلیت به کارگیری در مدارس، دانشگاه ها، مراکز مشاوره، برنامه های تربیت معلم و آموزش خانواده را دارد و می تواند در ارتقای سلامت روان، پیشگیری از آسیب های اجتماعی، تقویت هویت دینی، رشد اخلاقی و افزایش کیفیت زندگی فردی و اجتماعی موثر باشد. ازاین رو، بهره گیری از این الگو می تواند گامی موثر در توسعه دانش میان رشته ای، بومی سازی برنامه های آموزش مدیریت هیجان و تحقق اهداف نظام تعلیم و تربیت اسلامی باشد.

کلیدواژه ها:

مدیریت هیجان ، تعالیم اسلامی ، تعلیم و تربیت اسلامی ، سلامت روان