ارزیابی اقدامات آبخیزداری در مواجهه با پیامدهای تغییرات اقلیمی (سیل و خشکسالی) و طرح های ایمنی

تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از مهم ترین چالش های زیست محیطی قرن حاضر، تاثیرات گسترده ای بر سامانه های طبیعی و انسانی برجای گذاشته و با افزایش فراوانی و شدت رخدادهای حدی نظیر سیلاب و خشکسالی، امنیت آب، امنیت غذایی، پایداری اکوسیستم ها و توسعه جوامع انسانی را با تهدید مواجه کرده است. در این شرایط، اتخاذ راهبردهای سازگارانه و پایدار برای کاهش آسیب پذیری و افزایش تاب آوری حوزه های آبخیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. آبخیزداری به عنوان یکی از رویکردهای جامع مدیریت منابع آب و خاک، با بهره گیری از مجموعه ای از اقدامات مدیریتی، سازه ای و زیستی، نقش مهمی در کنترل رواناب، کاهش فرسایش خاک، افزایش نفوذ آب، بهبود تغذیه آبخوان ها و حفاظت از منابع طبیعی ایفا می کند. پژوهش حاضر با رویکرد مروری-تحلیلی و با بررسی مطالعات و منابع علمی معتبر منتشرشده در سال های اخیر، به ارزیابی نقش اقدامات آبخیزداری در مواجهه با پیامدهای تغییرات اقلیمی، به ویژه سیلاب و خشکسالی، و همچنین بررسی جایگاه طرح های ایمنی و مدیریت ریسک در افزایش تاب آوری حوزه های آبخیز پرداخته است. نتایج بررسی ها نشان داد که اقداماتی نظیر توسعه و احیای پوشش گیاهی، حفاظت خاک، مدیریت رواناب، پخش سیلاب، احیای تالاب ها، تغذیه مصنوعی آبخوان ها و اجرای راهکارهای مبتنی بر طبیعت، می توانند از طریق کاهش دبی اوج سیلاب، افزایش ظرفیت ذخیره و نگهداری آب، بهبود رطوبت خاک و تقویت عملکرد اکوسیستم ها، نقش موثری در کاهش خسارات ناشی از سیلاب و خشکسالی ایفا کنند. همچنین یافته ها نشان داد که اثربخشی برنامه های آبخیزداری تنها به جنبه های فنی وابسته نبوده و عواملی نظیر مشارکت جوامع محلی، حکمرانی مناسب، هماهنگی نهادی، برنامه ریزی یکپارچه و اجرای طرح های ایمنی و مدیریت ریسک، نقش تعیین کننده ای در موفقیت این اقدامات دارند. از سوی دیگر، تلفیق اقدامات آبخیزداری با راهکارهای مبتنی بر طبیعت و برنامه های کاهش خطر بلایا می تواند علاوه بر افزایش تاب آوری اکولوژیکی و اجتماعی، به حفاظت از تنوع زیستی، بهبود کیفیت منابع آب، کاهش آسیب پذیری جوامع محلی و تحقق اهداف توسعه پایدار کمک کند. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می دهد که آبخیزداری، در صورت برنامه ریزی و اجرای یکپارچه، می تواند به عنوان یکی از موثرترین ابزارهای سازگاری با تغییرات اقلیمی و مدیریت پایدار منابع طبیعی در مقیاس حوزه های آبخیز مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تغییرات اقلیمی ، آبخیزداری ، تاب آوری ، راهکارهای مبتنی بر طبیعت ، طرح های ایمنی ، سازگاری اقلیمی