مدیریت ریسک در قراردادهای پیمانکاری پروژه های بزرگ زیرساختی

پروژه های بزرگ زیرساختی نظیر راه آهن، بزرگراه، سدسازی، فرودگاه و متروی شهری، به دلیل حجم بالای سرمایه گذاری، طول دوره اجرا، تعدد ذی نفعان و پیچیدگی فنی، در معرض طیف گسترده ای از ریسک های فنی، مالی، قانونی، سیاسی و محیط زیستی قرار دارند. مدیریت نامناسب این ریسک ها در قالب قراردادهای پیمانکاری، از عوامل اصلی تاخیر، افزایش هزینه و بروز دعاوی و اختلافات در چنین پروژه هایی محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف ارائه چارچوبی جامع برای شناسایی، طبقه بندی، ارزیابی و تخصیص قراردادی ریسک در پروژه های بزرگ زیرساختی، با رویکرد مروری و به شیوه کتابخانه ای و فیش برداری از منابع علمی داخلی و بین المللی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ریسک های این گونه پروژه ها را می توان در شش دسته اصلی فنی-اجرایی، مالی-اقتصادی، قراردادی-حقوقی، سیاسی-نهادی، محیط زیستی-اجتماعی و مدیریتی-سازمانی طبقه بندی کرد که هرکدام سازوکارهای تخصیص و پاسخ متفاوتی می طلبند. مقایسه تطبیقی استانداردهای قراردادی بین المللی (فیدیک، NEC) و ساختارهای مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) نشان داد که تخصیص بهینه ریسک، مبتنی بر اصل «واگذاری ریسک به طرفی که بهترین توانایی مدیریت آن را دارد» است، هرچند اجرای این اصل در عمل با چالش های نهادی و اطلاعاتی مواجه است. همچنین بررسی روش های کمی ارزیابی ریسک (شبیه سازی مونت کارلو، تحلیل سلسله مراتبی فازی) نشان داد که ترکیب این ابزارها با تجربه کارشناسی، دقت تصمیم گیری در تخصیص ریسک را افزایش می دهد. در پایان، چارچوبی یکپارچه برای مدیریت ریسک قراردادی متناسب با شرایط پروژه های بزرگ زیرساختی ایران ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

مدیریت ریسک ، قرارداد پیمانکاری ، پروژه های زیرساختی ، تخصیص ریسک ، فیدیک ، مشارکت عمومی-خصوصی