از ایده تا اقدام؛ تقویت عاملیت دانش آموزان از طریق مشارکت در حل مسائل واقعی مدرسه

مدرسه به عنوان یکی از مهم ترین محیط های شکل دهنده شخصیت اجتماعی نوجوانان، باید فرصت هایی فراتر از یادگیری رسمی برای تجربه مسئولیت، انتخاب، همکاری و اثرگذاری فراهم کند. یکی از چالش های موجود در این زمینه، محدودشدن مشارکت دانش آموزان به حضور در برنامه های از پیش تعیین شده و نبود فرصت کافی برای تبدیل ایده ها و دیدگاه های آنان به اقدام های واقعی است. پژوهش حاضر با هدف تقویت عاملیت دانش آموزان و ایجاد زمینه برای مشارکت آنان در شناسایی، اولویت بندی و حل مسائل محیط مدرسه انجام شد. این پژوهش با روش اقدام پژوهی در یکی از مدارس متوسطه اجرا گردید. در مرحله شناسایی مسئله، از مشاهده مستقیم، گفت وگوهای فردی و گروهی با دانش آموزان، دریافت پیشنهادها، بررسی مسائل روزمره مدرسه و گفت وگو با کارکنان استفاده شد. پس از تعیین مسائل اولویت دار، گروه های دانش آموزی تشکیل شدند و اعضای گروه ها با هدایت مربیان، به بررسی علل مسائل، ارائه راهکار، تقسیم وظایف، اجرای ایده ها و ارزیابی نتایج پرداختند. برای تداوم فرایند نیز جلسات بازخورد و فرصت ارائه تجربه های موفق و ناموفق در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد مشارکت دانش آموزان در چرخه «شناسایی مسئله، ایده پردازی، اقدام و ارزیابی» موجب افزایش احساس اثرگذاری، تقویت مسئولیت پذیری، بهبود مهارت های ارتباطی و کار گروهی و افزایش اعتمادبه نفس آنان در بیان دیدگاه ها شد. همچنین، دانش آموزان در مواجهه با مسائل مدرسه، از رویکرد انتظار برای دریافت راه حل به سمت جست وجوی راهکار و مشارکت در اجرای آن حرکت کردند. از سوی دیگر، این فرایند به کارکنان مدرسه کمک کرد تا بخشی از ظرفیت های کمتر دیده شده دانش آموزان را شناسایی کرده و از ایده های آنان در بهبود برخی فعالیت های مدرسه بهره بگیرند. یافته ها نشان می دهد زمانی که دانش آموزان فرصت واقعی برای اثرگذاری بر محیط پیرامون خود پیدا می کنند، مشارکت از یک فعالیت اداری و نمادین به تجربه ای تربیتی و یادگیری محور تبدیل می شود. بر این اساس، ایجاد سازوکارهای مستمر برای شنیدن ایده های دانش آموزان و تبدیل آنها به اقدامات قابل اجرا می تواند گامی موثر در پرورش دانش آموزانی مسئول، خلاق، مسئله محور و مشارکت جو باشد.

کلیدواژه ها:

عاملیت دانش آموزی ، مشارکت دانش آموزان ، حل مسئله ، یادگیری تجربی ، مسئولیت پذیری ، صدای دانش آموز ، اقدام پژوهی