ارزشیابی برنامه درسی پنهان مدارس در راستای پرورش مهارت های قرن بیست و یکم (تفکر انتقادی، خلاقیت و حل مسئله)

پژوهش حاضر با هدف ارزشیابی برنامه درسی پنهان در مدارس و واکاوی نقش پارادایمیک آن در پرورش مهارت های اساسی قرن بیست و یکم، شامل تفکر انتقادی، خلاقیت و حل مسئله انجام شده است. در حالی که برنامه درسی رسمی (Explicit Curriculum) بر اهداف مدون و محتوای مصوب تمرکز دارد، برنامه درسی پنهان (Hidden Curriculum) به عنوان مجموعه ای از ارزش ها، هنجارها، باورها و نگرش های نانوشته که در اتمسفر آموزشی جاری است، نقشی تعیین کننده و گاه عمیق تر در شکل دهی به زیست بوم شناختی و مهارتی دانش آموزان ایفا می کند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی کیفی و با بهره گیری از روش سنتزپژوهی (Synthesis Research) به تحلیل نظام مند دانش موجود پرداخته است. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه اسناد بالادستی، مقالات علمی-پژوهشی و گزارش های تخصصی معتبر در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ بود که از میان آن ها، با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، منابعی که بیشترین قرابت نظری و تجربی را با موضوع داشتند انتخاب و مورد تحلیل محتوای کیفی قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان می دهد که مولفه های برنامه درسی پنهان در سه سطح کلان شامل «ساختار کالبدی و جو سازمانی»، «تعاملات بین فردی و الگوهای رفتاری کارگزاران آموزشی» و «نظام پاداش و تنبیه» مستقیما بر رشد یا بازداری مهارت های سه گانه تاثیر می گذارند. نتایج حاصل از تحلیل داده ها مبین آن است که ساختارهای قدرت متمرکز و تاکید افراطی بر هم نوایی در برنامه پنهان، سدی در برابر تفکر انتقادی و جسارت خلاقانه ایجاد کرده است؛ در حالی که ایجاد محیط های یادگیری باز و مشارکت محور می تواند مهارت حل مسئله را از یک توانایی انتزاعی به یک کنش اجتماعی تبدیل کند. در پایان، چارچوبی اصلاحی جهت بازمهندسی برنامه درسی پنهان همسو با الزامات تربیتی عصر حاضر پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، مهارت های قرن بیست و یکم ، تفکر انتقادی ، خلاقیت ، حل مسئله ، ارزشیابی آموزشی.