تحلیل نقش فعالیت های پرورشی، مشارکت اجتماعی، مهارت های ارتباطی و هویت اجتماعی دانش آموزان

مدرسه در رویکردهای نوین تعلیم و تربیت صرفا نهادی برای انتقال دانش و ارتقای پیشرفت تحصیلی نیست، بلکه محیطی اجتماعی برای شکل گیری شخصیت، تقویت قابلیت های ارتباطی، تجربه مشارکت جمعی و تکوین هویت اجتماعی دانش آموزان به شمار می آید. در این میان، فعالیت های پرورشی و فرهنگی، مشارکت اجتماعی، مهارت های ارتباطی و هویت اجتماعی چهار مولفه به هم پیوسته اند که می توانند در یک چرخه تعاملی، کیفیت رشد اجتماعی دانش آموزان را تحت تاثیر قرار دهند. فعالیت های پرورشی از طریق ایجاد موقعیت های واقعی برای تعامل، همکاری، مسئولیت پذیری، تصمیم گیری و تجربه نقش های اجتماعی، زمینه ای فراهم می کنند که دانش آموز از وضعیت دریافت کننده منفعل برنامه های آموزشی به کنشگری فعال در محیط مدرسه تبدیل شود. مشارکت اجتماعی نیز هنگامی معنا و دوام بیشتری پیدا می کند که دانش آموز از مهارت های ارتباطی لازم برای گفت وگو، گوش دادن، همدلی، حل تعارض و همکاری برخوردار باشد. از سوی دیگر، تجربه تعامل موفق و مشارکت معنادار در گروه های مدرسه ای می تواند احساس تعلق، پذیرش اجتماعی و درک فرد از جایگاه و نقش خویش در جامعه را تقویت کند و در نتیجه در شکل گیری هویت اجتماعی موثر باشد. مرور پژوهش های داخلی نشان می دهد که برنامه های پرورشی و فوق برنامه، در صورت برخورداری از طراحی هدفمند و مشارکت واقعی دانش آموزان، ظرفیت قابل توجهی برای تقویت مسئولیت پذیری، مهارت های اجتماعی و مشارکت دارند. همچنین شواهد پژوهشی بر نقش مدرسه، معلم، گروه همسالان و محیط ارتباطی در شکل دهی هویت اجتماعی تاکید دارند. در سطح ارتباطی نیز آموزش مستقیم و تجربه محور مهارت های ارتباطی می تواند موانع تعامل دانش آموزان را کاهش داده و سازگاری اجتماعی آنان را بهبود بخشد. در مقابل، برنامه های پرورشی صوری، مشارکت اجباری، ضعف مهارت مربیان، غلبه الگوی ارتباط یک سویه و بی توجهی به تفاوت های فرهنگی و فردی می تواند اثرگذاری این فرایند را محدود کند. بنابراین، تحلیل این متغیرها در قالب یک منظومه واحد نشان می دهد که هویت اجتماعی محصول یک مداخله منفرد نیست، بلکه پیامد انباشتی کیفیت روابط، فرصت های مشارکت، تجربه های پرورشی و توانایی ارتباطی دانش آموز در محیط های واقعی اجتماعی است. مقاله حاضر با رویکرد مروری تحلیلی، ضمن تبیین مبانی مفهومی و ارتباط میان چهار متغیر اصلی، نقش فعالیت های پرورشی در فعال سازی مشارکت اجتماعی، جایگاه مهارت های ارتباطی در این فرایند، سازوکارهای شکل گیری هویت اجتماعی و الزامات سیاستی و اجرایی مدارس را تحلیل می کند.

کلیدواژه ها:

فعالیت های پرورشی ، مشارکت اجتماعی ، مهارت های ارتباطی ، هویت اجتماعی ، دانش آموزان