طراحی و اعتباریابی الگوی آموزشی مبتنی بر شایستگی های اجتماعی-هیجانی معلم بر درگیری تحصیلی و انگیزش خودمختار دانش آموزان متوسطه (مطالعه ترکیبی کتابخانه ای و میدانی)

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی الگوی آموزشی مبتنی بر شایستگی های اجتماعی-هیجانی معلم بر درگیری تحصیلی و انگیزش خودمختار دانش آموزان دوره متوسطه انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کتابخانه ای و میدانی ) با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی )کیفی-کمی) بود.در بخش کتابخانه ای (مرحله اول( با مرور نظام مند ۶۷ منبع معتبر داخلی و خارجی (۲۰۲۰-۲۰۲۶) در حوزه شایستگی اجتماعی-هیجانی معلمان، مولفه ها و ابعاد این سازه شناسایی و دسته بندی شد. همچنین مبانی نظری مرتبط با درگیری تحصیلی (شناختی، عاطفی، رفتاری و عاملیتی) و انگیزش خودمختار بر اساس نظریه خودتعیینگری (SDT) مورد بررسی قرار گرفت. یافته های کتابخانه ای نشان داد که شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم شامل پنج مولفه اصلی است: (۱) خودآگاهی، (۲) خودتنظیمی، (۳) آگاهی اجتماعی، (۴) مهارت های ارتباطی و (۵) تصمیم گیری مسئولانه.در بخش میدانی کیفی (مرحله دوم )با ۱۸ معلم مجرب دوره متوسطه (با حداقل ۱۲ سال سابقه تدریس) در شهر تهران مصاحبه های نیمه ساختاریافته انجام شد و داده ها با روش تحلیل تماتیک (براون و کلارک، ۲۰۰۶) تحلیل گردید. یافته های کیفی میدانی منجر به شناسایی ۴ تم اصلی و ۲۲ تم فرعی در ارتباط با کاربست عملی شایستگی های اجتماعی-هیجانی در کلاس درس شد که از آن جمله می توان به «مدیریت هیجانی در موقعیت های چالش برانگیز»، «ایجاد فضای امن روانشناختی»، «شناسایی نیازهای عاطفی دانش آموزان» و «الگوسازی رفتاری» اشاره کرد.در بخش میدانی کمی (مرحله سوم ) بر اساس تلفیق یافته های کتابخانه ای و کیفی میدانی، پرسشنامه محقق ساخته ۴۸ گویه ای طراحی و بر روی نمونه ای ۳۹۱ نفری از دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران (که به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند) اجرا گردید. ابزارهای میدانی شامل پرسشنامه شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم (محقق ساخته)، پرسشنامه درگیری تحصیلی (ریو و تسنگ، ۲۰۱۱) و پرسشنامه انگیزش خودمختار (والرند و همکاران، ۱۹۹۲) بود. داده های کمی با استفاده از تحلیل عامل تاییدی (CFA) و مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) با نرم افزار AMOS تحلیل شدند.یافته های کتابخانه ای نشان داد که در پژوهش های بین المللی، شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم با اندازه اثر متوسط تا بزرگ (d=۰.۳۵ تا ۰.۶۵) با درگیری تحصیلی و انگیزش خودمختار دانش آموزان رابطه مثبت دارد. یافته های میدانی کمی نشان داد که الگوی پیشنهادی از برازندگی مطلوبی برخوردار است (CFI=۰.۹۲, RMSEA=۰.۰۵۸, SRMR=۰.۰۴۶). شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم به طور مستقیم و مثبت بر درگیری تحصیلی (β=۰.۴۸, p<۰.۰۰۱) و انگیزش خودمختار (β=۰.۴۲, p<۰.۰۰۱) دانش آموزان تاثیر دارد. همچنین، درگیری تحصیلی نقش میانجی جزئی در رابطه بین شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم و انگیزش خودمختار ایفا می کند (β=۰.۱۸, p<۰.۰۱).بر اساس یافته های ترکیبی کتابخانه ای و میدانی، الگوی نهایی آموزشی مبتنی بر شایستگی های اجتماعی-هیجانی معلم تدوین شد که شامل ۵ مولفه اصلی، ۲۲ شاخص رفتاری و ۴۸ گویه عملیاتی است. پیشنهاد می شود وزارت آموزش و پرورش با بهره گیری از این الگو، برنامه های توانمندسازی معلمان را با تاکید بر توسعه شایستگی های اجتماعی-هیجانی طراحی و اجرا نماید.

کلیدواژه ها:

واژه های کلیدی: شایستگی اجتماعی-هیجانی معلم ، درگیری تحصیلی ، انگیزش خودمختار ، مطالعه کتابخانه ای ، مطالعه میدانی ، دانش آموزان متوسطه